Giáo dục

Hợp tác “ba nhà” để kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại

Trong 9 tháng năm 2026, các cơ sở giáo dục đại học đã nộp 513 đơn đăng ký sáng chế, vượt số đơn của cả năm 2025. Danh mục sẵn sàng chuyển giao hiện có hơn 1.000 sản phẩm, công nghệ, song hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp vẫn chủ yếu diễn ra theo từng dự án.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn.

Tại phiên toàn thể Hội nghị hợp tác Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026, chiều 13/11, các ý kiến tập trung làm rõ cách thu hẹp khoảng cách này, từ việc doanh nghiệp cùng xác định nhiệm vụ nghiên cứu đến cơ chế đồng đầu tư, thử nghiệm và chuyển giao sản phẩm.

*Xác định địa chỉ ứng dụng ngay khi hình thành nhiệm vụ

Hội nghị diễn ra tại Đại học Bách khoa Hà Nội, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, cơ quan liên quan tổ chức. Phân tích nguyên nhân khiến hợp tác “ba nhà” chưa đi vào chiều sâu, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn chỉ ra bốn nhóm điểm nghẽn về tư duy, nhận thức của các bên đối với vai trò và trách nhiệm của mình, động lực hợp tác và nguồn lực thực hiện. Trong đó, đổi mới tư duy là yêu cầu cấp thiết đối với cả cơ quan xây dựng, thực thi chính sách và các chủ thể trực tiếp tham gia nghiên cứu, sản xuất.

Theo Bộ trưởng, nhiều nhóm nghiên cứu có thế mạnh về học thuật, đã phát triển được sản phẩm triển vọng, thậm chí gần đến giai đoạn có thể đưa ra thị trường, song chưa xác định rõ những điều kiện để sản phẩm được chấp nhận. Về phía doanh nghiệp, dù nắm bắt nhanh nhu cầu thị trường, nhiều đơn vị vẫn ít tiếp xúc với các nhà khoa học để trao đổi về nhu cầu công nghệ. Hai bên cần gặp nhau ngay khi xác định bài toán nghiên cứu, cùng xem xét khả năng ứng dụng, chi phí sản xuất và sức cạnh tranh của sản phẩm. Chẳng hạn, khi phát triển công nghệ để sản xuất trong nước, khả năng cạnh tranh về giá với sản phẩm nhập khẩu cần được tính đến ngay từ đầu.

Bộ trưởng lưu ý, kết quả nghiên cứu và sản phẩm thương mại có thể khác nhau rất nhiều. Nhà khoa học cần tiếp tục tham gia thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm, trong khi trường đại học phải tạo điều kiện để giảng viên có thời gian và động lực theo đuổi nghiên cứu dài hạn. Ở một số trường, thu nhập từ giảng dạy đã cải thiện, nhưng khối lượng giảng dạy có thể khiến giảng viên khó dành thời gian cho nghiên cứu. Cùng với cơ chế tạo động lực cho giảng viên, cần đầu tư hạ tầng thử nghiệm, kiểm định, rà soát chính sách thuế và điều kiện tiếp cận hạ tầng để doanh nghiệp tham gia đầu tư.

Đội ngũ nghiên cứu sinh cũng là nguồn lực để các nhóm nghiên cứu theo đuổi đề tài đến khi hoàn thiện sản phẩm. Bộ trưởng gợi mở việc tập trung hỗ trợ các nhóm có kết quả triển vọng, trong đó có những dự án do nghiên cứu sinh ở giai đoạn cuối hoặc nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tiếp tục phát triển. Chất lượng nghiên cứu là nền tảng để hình thành doanh nghiệp phát triển từ kết quả nghiên cứu của trường đại học (spin-off).

Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, cách thức hợp tác cần phù hợp với nhu cầu và năng lực của từng nhóm doanh nghiệp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhu cầu trước mắt là ứng dụng công nghệ để nâng năng suất. Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua các trường đại học, ưu tiên những giải pháp có thể sử dụng chung cho nhiều doanh nghiệp trong cùng ngành. Với doanh nghiệp có tiềm lực và nhu cầu đổi mới công nghệ cụ thể, hai bên có thể cùng xây dựng nhiệm vụ từ thực tế sản xuất, kinh doanh, còn Nhà nước xem xét đồng tài trợ. Qua đó, nhiệm vụ nghiên cứu có đối tác tham gia và có địa chỉ ứng dụng ngay khi hình thành.

Với sản phẩm công nghệ chiến lược, Bộ trưởng nhấn mạnh doanh nghiệp cần cùng trường đại học đầu tư và phát triển sản phẩm ngay từ đầu. Hai bên có thể cùng đầu tư, khai thác trang thiết bị, hỗ trợ nghiên cứu sinh và tài trợ cho một hướng nghiên cứu trong 3 - 5 năm. Doanh nghiệp có thể tiếp cận đội ngũ nghiên cứu và mạng lưới khoa học quốc tế của nhà trường, đồng thời cần tính đến thời gian phát triển sản phẩm và chia sẻ rủi ro trong quá trình nghiên cứu.

Bộ trưởng đề nghị tổng hợp các mô hình, kiến nghị tại hội nghị, trao đổi với các bộ liên quan trước khi trình Thủ tướng Chính phủ Đề án về mô hình hợp tác “ba nhà”. Đề án cần cụ thể hóa cách để trường đại học, doanh nghiệp và địa phương phối hợp đặt hàng hoặc cùng thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu. Các trường và doanh nghiệp có thể bắt tay ngay vào phát triển những sản phẩm cụ thể từ kết quả nghiên cứu sẵn có trong năm 2026 và 2027. Những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện sẽ là căn cứ để tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng

*Từ đơn đặt hàng đến hợp đồng chuyển giao

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng cho biết, năm 2026, cơ chế hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp lần đầu được xác lập trong các cơ sở giáo dục đại học. Chính sách giảng viên đồng cơ hữu tạo điều kiện cho nhà khoa học, kỹ sư làm việc tại cả trường đại học và doanh nghiệp. Cùng với đào tạo tiến sĩ theo đặt hàng, việc giao nhiệm vụ khoa học, công nghệ chuyển sang đặt hàng có đối tác, với yêu cầu doanh nghiệp tham gia và đối ứng nguồn lực.

Số đơn đăng ký sáng chế và danh mục sản phẩm sẵn sàng chuyển giao cho thấy nguồn cung công nghệ từ các cơ sở giáo dục đại học đang được hình thành. Tuy nhiên, theo số liệu của Bộ Khoa học và Công nghệ, khoảng 62.500 công nghệ được chào bán trên các sàn giao dịch, trong khi nhu cầu tìm mua của doanh nghiệp khoảng 750 công nghệ. Ở một số trường, các sản phẩm nghiên cứu theo hợp đồng do doanh nghiệp bỏ vốn đều đã được chuyển giao, còn sản phẩm từ đề tài sử dụng ngân sách nhà nước vẫn gặp vướng mắc ở khâu định giá và phân chia quyền.

Thứ trưởng Phạm Quang Hưng dẫn một số mô hình đã có kết quả khi doanh nghiệp, địa phương tham gia đặt hàng và thử nghiệm. Đại học Bách khoa Hà Nội đã chuyển giao cho doanh nghiệp chip thu phát cao tần dùng cho mạng 5G và robot làm sạch tấm pin mặt trời. Tại Cà Mau, địa phương đặt hàng, nhà trường chủ trì và doanh nghiệp góp vốn thử nghiệm mô hình nuôi cá chình bông tuần hoàn kết hợp trồng rau. Tại Đà Nẵng, một nhóm nghiên cứu vi tảo được Công ty Lọc hóa dầu Bình Sơn đặt hàng nghiên cứu tại Nhà máy Dung Quất theo hợp đồng trị giá 4,81 tỷ đồng.

Từ các mô hình này, vai trò của doanh nghiệp có thể được xác định ngay trong từng nhiệm vụ, từ nêu yêu cầu kỹ thuật, góp vốn thử nghiệm đến tiếp nhận kết quả. Việc xác định sớm trách nhiệm của các bên cũng đặt ra yêu cầu làm rõ cơ chế tài chính, định giá và quyền đối với kết quả nghiên cứu, nhất là khi nhiệm vụ có sử dụng ngân sách nhà nước.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho rằng, để mở rộng hợp tác, cần đổi mới phương thức đặt hàng theo nhu cầu thực tiễn, hoàn thiện cơ chế tài chính và sở hữu trí tuệ, đồng thời phát triển thị trường khoa học và công nghệ gắn với đánh giá kết quả đầu ra. Đối với các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, doanh nghiệp cần tham gia xác định yêu cầu, bố trí nguồn lực và cử chuyên gia cùng nhà trường nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng sản phẩm. Nhà nước tập trung hoàn thiện thể chế, đặt hàng các bài toán lớn, bố trí vốn mồi và chia sẻ rủi ro nghiên cứu.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang nâng cấp, liên thông Sàn giao dịch khoa học và công nghệ Việt Nam, đồng thời hoàn thiện cổng thông tin về sản phẩm, giải pháp khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, hiệu quả hợp tác cần được đánh giá bằng số vốn doanh nghiệp thực tế đối ứng, số hợp đồng chuyển giao thành công, doanh thu từ sản phẩm mới và mức độ cải thiện năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.

Tại hội nghị, 7 cam kết hợp tác thực hiện các chương trình khoa học và công nghệ của Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW được công bố, với sự tham gia của 6 cơ sở giáo dục đại học và 15 doanh nghiệp, hợp tác xã. Các chương trình tập trung vào dữ liệu và trí tuệ nhân tạo phục vụ quản lý nông nghiệp, thủy sản vùng Đồng bằng sông Cửu Long, công nghệ lõi đường sắt đô thị, vật liệu nano cho cảm biến thông minh và linh kiện bán dẫn, AIoT trong nuôi trồng thủy sản, vật liệu nano đa chức năng phục vụ nông nghiệp xanh, UAV thông minh phục vụ kinh tế tầm thấp, trí tuệ nhân tạo và thị giác máy tính cho sản xuất thông minh.

Các cam kết đã xác định lĩnh vực hợp tác và đối tác tham gia. Kết quả thực hiện sẽ được kiểm chứng qua những nhiệm vụ có nguồn lực đối ứng, sản phẩm được thử nghiệm trong điều kiện sản xuất và hợp đồng chuyển giao đưa công nghệ vào sử dụng./.

PV

Tin liên quan

Xem thêm