Các cơ sở giáo dục rà soát quy tắc ứng xử, cụ thể hóa chuẩn mực giao tiếp và trách nhiệm nêu gương của nhà giáo, cán bộ quản lý.
Kênh tiếp nhận phản ánh còn chậm, kỹ năng kiểm chứng thông tin của người học còn hạn chế, cán bộ phụ trách ít có cơ hội thực hành xử lý tình huống và quy trình phối hợp trong nhà trường chưa được chuẩn hóa. Đây là bốn khoảng trống được Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thị Quyên Thanh chỉ ra tại Tọa đàm về giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử trên môi trường số cho học sinh, sinh viên, tổ chức ngày 13/11 tại Đà Nẵng. Tọa đàm do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, với sự tham gia của đại diện Bộ Công an, các bộ, ngành liên quan, các sở giáo dục và đào tạo, cơ sở giáo dục, chuyên gia và nhà khoa học.
*Rèn kỹ năng ứng xử qua tình huống thực tế
Theo số liệu khảo sát, 43,9% thanh niên sử dụng internet, mạng xã hội từ 2 đến 4 giờ mỗi ngày, hơn 27% dành trên 5 giờ mỗi ngày cho hoạt động này. Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh cho rằng, môi trường số đã trở thành “không gian sống thứ hai” của học sinh, sinh viên, nơi các em học tập, giao tiếp, xây dựng các mối quan hệ và thể hiện bản sắc cá nhân.
Cùng với cơ hội tiếp cận tri thức, kết nối và sáng tạo, người học phải đối mặt với bạo lực ngôn từ, bắt nạt trực tuyến, tin giả, lừa đảo và xâm phạm quyền riêng tư. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đặt thêm yêu cầu về liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu cá nhân và trách nhiệm khi sử dụng công nghệ. Theo Thứ trưởng, giáo dục văn hóa ứng xử số cần tăng hoạt động trải nghiệm, thực hành để học sinh, sinh viên biết kiểm chứng thông tin, tự bảo vệ mình và chịu trách nhiệm về hành vi trên mạng.
Để khắc phục bốn khoảng trống được nhận diện, Thứ trưởng đề nghị các cơ sở giáo dục rà soát quy tắc ứng xử, cụ thể hóa chuẩn mực giao tiếp và trách nhiệm nêu gương của nhà giáo, cán bộ quản lý. Các trường cần củng cố kênh tiếp nhận, tư vấn, công khai đầu mối phụ trách và giữ bí mật thông tin của người phản ánh. Cán bộ làm công tác học sinh, sinh viên cần được bồi dưỡng kỹ năng xử lý tình huống. Tổ chức Đoàn, Hội tăng cường hoạt động trải nghiệm, khuyến khích người học sáng tạo nội dung tích cực.
Nội dung giáo dục cần phù hợp với đặc thù đào tạo. Ở bậc đại học, các trường chú trọng liêm chính học thuật và hướng dẫn sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm. Trong giáo dục nghề nghiệp, văn hóa ứng xử số cần gắn với đạo đức nghề nghiệp, kỷ luật lao động và bảo mật thông tin. Thứ trưởng cũng đề nghị đẩy mạnh nghiên cứu về tâm lý, nhận thức và hành vi của người học trước tác động của công nghệ và truyền thông để điều chỉnh nội dung giáo dục.
Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ rà soát, tham mưu hoàn thiện quy định về công tác học sinh, sinh viên, ưu tiên xây dựng học liệu, tình huống bồi dưỡng và chia sẻ các mô hình hiệu quả. Với người học, Thứ trưởng khuyến nghị giữ bình tĩnh, tôn trọng ý kiến khác biệt, cân nhắc trước khi chia sẻ thông tin có thể ảnh hưởng đến người khác và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
*Phòng ngừa sớm, bảo vệ người học khi xảy ra sự cố
Thượng tá Lê Quang Hiển, đại diện Cục An ninh Chính trị nội bộ, Bộ Công an cho biết, tình trạng công kích, xúc phạm người khác, phát tán thông tin riêng tư và chia sẻ nội dung chưa kiểm chứng xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội. Một bộ phận người trẻ dễ bị cuốn theo tâm lý đám đông, chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm và hệ quả của hành vi trên mạng. Trong khi đó, giáo dục ở một số nơi còn thiên về lý thuyết, kỹ năng nhận diện nguy cơ của giáo viên và phụ huynh chưa đồng đều, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường còn hạn chế.
Đại diện Bộ Công an đề xuất tăng cường phòng ngừa thường xuyên, chú trọng thực hành nhận diện và xử lý tình huống. Bộ quy tắc hoặc sổ tay văn hóa ứng xử số dành cho học sinh, sinh viên cần hướng dẫn cụ thể cách giao tiếp, chia sẻ thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng phó khi gặp hành vi vi phạm.
Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục Vũ Minh Đức lưu ý, việc giáo viên công khai thông tin, hình ảnh học sinh vi phạm trên mạng xã hội để nhắc nhở có thể xâm phạm quyền riêng tư, ảnh hưởng đến danh dự và tâm lý của các em. Nhà giáo cần thận trọng khi chia sẻ thông tin của người học, đồng thời hướng dẫn các em kiểm chứng thông tin và lồng ghép nội dung an toàn mạng, đạo đức trí tuệ nhân tạo vào hoạt động dạy học. Nhà trường cần cụ thể hóa quy tắc ứng xử trong quy chế nội bộ, xây dựng quy trình tiếp nhận phản ánh, bảo toàn chứng cứ số, hỗ trợ tâm lý và chuyển vụ việc đến cơ quan có thẩm quyền khi cần.
Chia sẻ kinh nghiệm tại Trường Cao đẳng Viễn Đông, Phó Hiệu trưởng Phan Thị Lệ Thu cho biết, khi sinh viên bày tỏ bức xúc hoặc dùng lời lẽ thiếu chuẩn mực trên Zalo và các nhóm mạng xã hội, nhà trường chủ động phản hồi lịch sự, tìm hiểu nguyên nhân. Với trường hợp vi phạm, sinh viên được đối thoại, phân tích hệ quả của hành vi và có cơ hội sửa sai qua các hoạt động rèn luyện. Theo bà, việc hình thành văn hóa ứng xử trên mạng bắt đầu từ cách nhà giáo nêu gương và cách sinh viên học lắng nghe, tôn trọng người khác trong giao tiếp hằng ngày./.


