Vẽ sáp ong không chỉ là một nghề thủ công mà còn là cách người Mông gửi vào tấm vải những ký ức của cộng đồng, những quan niệm về cuộc sống và cả sự gắn bó với núi rừng đá xám.
Giữa không gian đá xám của vùng cao Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang, có những căn nhà nhỏ luôn đỏ lửa từ sáng sớm. Trong làn khói mỏng quyện mùi sáp ong thơm dịu, những người phụ nữ Mông lặng lẽ cúi mình bên tấm vải lanh, đôi tay thoăn thoắt đưa từng nét vẽ bằng chiếc bút đồng nhỏ bé.
Ở nơi ấy, vẽ sáp ong không chỉ là một nghề thủ công mà còn là cách người Mông gửi vào tấm vải những ký ức của cộng đồng, những quan niệm về cuộc sống và cả sự gắn bó với núi rừng đá xám.
Nghề truyền thống "đón" du khách
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, nghề vẽ sáp ong ở các bản làng vùng cao như Thèn Pả, Lô Lô Chải hay Sảng Pả A đang dần trở thành một trải nghiệm đặc biệt đối với du khách trong và ngoài nước.
Nếu trước kia, những nét vẽ ấy chỉ hiện diện trong không gian gia đình, gắn với trang phục truyền thống của phụ nữ Mông, thì hôm nay, chúng đã mở ra như một “cánh cửa văn hóa”, nơi du khách có thể trực tiếp cảm nhận sự tinh tế của nghề thủ công vùng cao.
Trong căn nhà trình tường ở Làng du lịch Thèn Pả, xã Lũng Cú, chị Vàng Thị Say vừa khéo léo đưa bút sáp ong trên nền vải lanh, vừa kể cho du khách nghe về cách người Mông học nghề từ khi còn nhỏ. “Ngày trước, mẹ dạy cho con gái trong nhà để may quần áo mặc dịp lễ, dịp Tết. Bây giờ có thêm du khách đến tìm hiểu, mình càng muốn giữ nghề hơn”, chị Say chia sẻ.
Để tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh, người làm nghề phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ trồng lanh, se sợi, dệt vải đến nấu sáp ong, tạo hoa văn rồi nhuộm chàm… đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo. Trong đó, vẽ sáp ong được xem là công đoạn khó nhất. Người phụ nữ phải giữ cho sáp luôn đủ nóng để nét vẽ không bị đứt đoạn, đồng thời điều khiển đôi tay thật đều để tạo hoa văn cân đối trên nền vải.
Những họa tiết hình học như hình xoáy, quả trám, đường gấp khúc… được tạo nên để trang trí, cũng mang theo những quan niệm về đất trời, mùa màng và đời sống của người Mông. Trên nền vải lanh nhuộm chàm, mỗi nét vẽ như trở thành một thứ “ngôn ngữ” riêng của cộng đồng.
Chị An Na - một du khách đến từ Ba Lan, lần đầu trải nghiệm vẽ sáp ong ở Đồng Văn, cho biết điều khiến chị ấn tượng nhất là cảm giác được trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra nó. “Tôi nghĩ đây không chỉ là nghề thủ công, mà là một phần văn hóa đang được gìn giữ bằng chính đời sống hằng ngày”, chị nói.
Không gian làm nghề vì thế cũng trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Du khách không đứng bên ngoài để quan sát, mà được ngồi cùng người dân, tự tay thử những nét vẽ đầu tiên, nghe kể về câu chuyện của từng hoa văn, từng tấm vải. Chính sự gần gũi ấy tạo nên sức hút rất riêng cho các bản làng vùng cao.
Một phần trong nhịp sống thường ngày
Điều đáng quý ở những bản làng vùng cao hôm nay là nghề vẽ sáp ong không bị “biểu diễn hóa” để phục vụ du lịch. Người dân vẫn làm nghề như một phần trong nhịp sống thường ngày, chỉ khác là có thêm du khách đến cùng trải nghiệm và tìm hiểu.
Ở các bản du lịch cộng đồng, những căn nhà trình tường vẫn giữ nguyên nếp cũ, những người phụ nữ vẫn ngồi bên bếp lửa vẽ sáp ong vào những lúc nông nhàn. Sự chân thật ấy lại khiến du khách cảm nhận rõ hơn chiều sâu văn hóa của vùng đất.
Trong đời sống của người Mông, vẽ sáp ong ngoài việc tạo hoa văn, còn là một phần của nghệ thuật tạo hình trên trang phục truyền thống. Những đường nét hình học được sắp xếp theo bố cục riêng, vừa tạo nên vẻ đẹp thẩm mỹ, vừa phản ánh quan niệm về con người và vũ trụ.
Theo nhiều nghệ nhân, mỗi dòng họ, mỗi nhóm ngành Mông lại có cách tạo hoa văn khác nhau. Chỉ nhìn vào họa tiết trên trang phục, người am hiểu có thể nhận ra nét văn hóa riêng của từng cộng đồng.
Sự phát triển của du lịch cộng đồng đang mở ra cơ hội mới cho nghề truyền thống. Những tấm vải lanh vẽ sáp ong dần trở thành sản phẩm lưu niệm, sản phẩm trải nghiệm được du khách yêu thích.
Ông Trần Đức Chung, Chủ tịch UBND xã Lũng Cú cho biết, địa phương đang khuyến khích người dân giữ gìn nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Điều quan trọng nhất là giữ được bản sắc. Khi du khách tìm đến ngày càng nhiều, những giá trị văn hóa truyền thống cũng có thêm cơ hội để được bảo tồn và lan tỏa.
Việc gắn nghề truyền thống với du lịch bên cạnh mang lại thu nhập và giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, ý thức rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình. Nhiều bạn trẻ ở các bản làng hôm nay đã bắt đầu học lại nghề từ mẹ, từ bà để làm sản phẩm bán cho du khách, cũng là để giữ một phần ký ức cộng đồng.
Giữa nhịp sống hiện đại, những nghề thủ công như vẽ sáp ong từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng chính từ những bản làng vùng cao, một hướng đi mới đang dần mở ra được tiếp tục “sống” trong đời sống hôm nay.
Và rồi, giữa những triền đá tai mèo khô khốc, giữa gió núi hun hút của miền cực Bắc, vẫn có những căn bếp đỏ lửa, nơi người phụ nữ Mông lặng lẽ đưa từng nét sáp ong lên nền vải lanh. Những nét vẽ ấy tưởng chừng mong manh, nhưng lại bền bỉ theo thời gian, như cách người Mông vẫn đang âm thầm giữ lấy bản sắc của mình giữa dòng chảy đổi thay.
Với nhiều du khách, điều còn đọng lại sau hành trình ngoài là cảnh sắc của Cao nguyên đá Đồng Văn, còn có một không gian văn hóa rất thật - nơi mỗi nét vẽ sáp ong đều mang theo hơi ấm của con người và hồn cốt của núi đá vùng cao./.
