Đây cũng là một bước chuyển đáng chú ý trong cách Trung tâm Khuyến nông Hà Nội xây dựng mô hình: từ chú trọng năng suất cây trồng sang quan tâm nhiều hơn tới giá trị cuối cùng trên một đơn vị diện tích.
Từ xây dựng mô hình, chuyển giao kỹ thuật đến kết nối hợp tác xã, doanh nghiệp, phát triển chế biến và hoạt động trải nghiệm, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội đang từng bước mở rộng hoạt động khuyến nông theo chuỗi giá trị. Kết quả dự án sản xuất sen giai đoạn 2025-2026 cho thấy hiệu quả kinh tế không chỉ đến từ năng suất mà còn từ cách tổ chức sản xuất, lựa chọn sản phẩm và kết nối thị trường.
Dự án “Xây dựng mô hình sản xuất sen gắn với xây dựng nhãn hiệu và phát triển du lịch sinh thái tại một số tỉnh Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2025-2026” do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia là cơ quan chủ quản, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội chủ trì thực hiện, ThS. Trương Thị Mai làm Chủ nhiệm dự án.
Mục tiêu đặt ra là xây dựng 22,5 ha sen chất lượng cao gắn với du lịch sinh thái, hướng tới thu nhập bình quân 250-300 triệu đồng/ha/năm, hiệu quả kinh tế tăng ít nhất 15% so với sản xuất đại trà; đồng thời xây dựng nhãn hiệu, hình thành liên kết sản xuất, tiêu thụ và phát huy vai trò của tổ khuyến nông cộng đồng.
Từ kỹ thuật đến hiệu quả trên đồng ruộng
Với vai trò đơn vị chủ trì, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội phối hợp với các địa phương khảo sát điều kiện đất đai, diện tích, lựa chọn điểm và hộ tham gia. Trong hai năm, dự án xây dựng 3 mô hình tại 4 điểm trình diễn, tổng diện tích 22,5 ha với 18 hộ tham gia; trong đó Hà Nội 15 ha, Hưng Yên 7,5 ha. Tại Hà Nội, mô hình được triển khai ở xã Chuyên Mỹ và xã Hòa Xá. Năm 2026, do kinh phí bị cắt giảm, dự án được điều chỉnh, chỉ tiếp tục thực hiện tại Hà Nội.
Để bảo đảm quy trình kỹ thuật, dự án bố trí 6 cán bộ chuyên môn về trồng trọt, bảo vệ thực vật hướng dẫn và theo dõi mô hình. Các nội dung từ chuẩn bị ruộng, mật độ trồng, quản lý nước, bón phân đến phòng trừ sâu bệnh được hướng dẫn trong quá trình sản xuất.
Năm 2025, 6 giống sen gồm Mặt Bằng, Hồng Đồng Tháp, Ánh Hồng, Super, Quan Âm trắng và Bách Diệp hồng được đưa vào theo dõi. Tỷ lệ sống đạt 90-93%. Kết quả cho thấy mỗi giống có những đặc tính phù hợp với từng hướng khai thác sản phẩm.
Mặt Bằng và Hồng Đồng Tháp có tỷ lệ đậu hạt lần lượt 75,7% và 70,5%, phù hợp với hướng lấy hạt. Ánh Hồng, Super, Quan Âm trắng và Bách Diệp hồng là các giống hoa kép, độ bền hoa từ 4-6 ngày; riêng Bách Diệp hồng có hương thơm đặc trưng, phù hợp với chế biến trà sen.
Năng suất hoa năm 2025 của Ánh Hồng và Super đạt khoảng 21.000 bông/ha, Bách Diệp hồng 25.000 bông/ha, Quan Âm trắng 39.600 bông/ha. Hai giống Mặt Bằng và Hồng Đồng Tháp đạt năng suất hạt khoảng 1,15 tấn/ha.
Kết quả theo dõi còn cho thấy khả năng bố trí giống để kéo dài mùa thu hoạch. Trong khi Super, Ánh Hồng, Bách Diệp, Hồng Đồng Tháp và Mặt Bằng bắt đầu tàn từ cuối tháng 8 đến tháng 9, sen Quan Âm tiếp tục sinh trưởng và cho hoa đến tháng 10-11, kéo dài thời gian thu hoạch thêm 2-3 tháng.
Theo số liệu của dự án, giá hoa chính vụ khoảng 3.000-4.000 đồng/bông, trong khi sen Quan Âm vào giai đoạn trái vụ có giá khoảng 6.000-8.000 đồng/bông, cao gấp 1,5-2 lần. Kết quả này mở ra khả năng bố trí cơ cấu giống, mùa vụ theo nhu cầu thị trường thay vì tập trung sản phẩm vào cùng một thời điểm.
Mở rộng giá trị từ chế biến
Hiệu quả kinh tế là một trong những kết quả nổi bật của mô hình. Năm 2025, tại Hà Nội, doanh thu đạt khoảng 362,1 triệu đồng/ha, chi phí 110,64 triệu đồng/ha, lợi nhuận 251,46 triệu đồng/ha. Tại Hưng Yên, doanh thu khoảng 367,875 triệu đồng/ha, chi phí 114,425 triệu đồng/ha, lợi nhuận 253,45 triệu đồng/ha. Theo đánh giá của dự án, hiệu quả kinh tế cao hơn sản xuất đại trà từ 35,29-36,36%.
Sang năm 2026, mô hình sen Bách Diệp tại Hà Nội được triển khai theo hướng tăng giá trị thông qua chế biến. Năng suất hoa dự kiến đạt khoảng 20.000 bông/ha, giảm khoảng 20% so với mức 25.000 bông/ha năm 2025. Do vụ sản xuất chưa kết thúc, đây chưa phải số liệu năng suất cuối vụ.
Theo phương án hạch toán năm 2026 của dự án, tổng doanh thu dự kiến đạt 585 triệu đồng/ha, chi phí khoảng 313,502 triệu đồng/ha. Lợi nhuận được tính khoảng 270,848 triệu đồng/ha, cao hơn sản xuất đại trà 32,21%.
Điểm đáng chú ý nằm ở cơ cấu tạo giá trị. Theo phương án hạch toán, 20.000 bông sen sử dụng làm trà được tính giá trị khoảng 540 triệu đồng; hoạt động tham quan đầm sen, trải nghiệm làm trà và bán sản phẩm từ sen dự kiến mang lại thêm khoảng 45 triệu đồng. Chi phí sản xuất tăng đáng kể, trong đó riêng chi phí làm trà sen gồm nguyên liệu trà, điện, nước, bao bì và công lao động được tính khoảng 200 triệu đồng.
Như vậy, dù năng suất hoa năm 2026 dự kiến thấp hơn năm trước, phương án tổ chức sản xuất cho thấy khả năng gia tăng giá trị khi sản phẩm được đưa qua chế biến và kết hợp với dịch vụ. Đây cũng là một bước chuyển đáng chú ý trong cách Trung tâm Khuyến nông Hà Nội xây dựng mô hình: từ chú trọng năng suất cây trồng sang quan tâm nhiều hơn tới giá trị cuối cùng trên một đơn vị diện tích.
Kết nối sản xuất với thị trường
Vai trò của Trung tâm Khuyến nông Hà Nội còn thể hiện ở việc đưa hoạt động kết nối tiêu thụ vào quá trình xây dựng mô hình.
Trung tâm phối hợp xây dựng, củng cố tổ khuyến nông cộng đồng; hỗ trợ hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ tham gia từ sản xuất, thu hoạch đến sơ chế, chế biến, bảo quản. Các hoạt động kết nối có sự tham gia của đơn vị chủ trì, địa phương, hợp tác xã, tổ khuyến nông cộng đồng, hộ sản xuất và doanh nghiệp để trao đổi về quản lý sản xuất, phương thức thu mua, giá cả. Theo phương án liên kết của dự án, các doanh nghiệp được lựa chọn tham gia chuỗi cam kết thu mua 100% sản phẩm hoa sen của mô hình.
Sau khi các hợp đồng tiêu thụ được ký kết, Ban Chủ nhiệm dự án phối hợp với tổ khuyến nông cộng đồng kiểm tra, giám sát, đôn đốc việc thực hiện. Dự án cũng hỗ trợ 7.750 túi bao bì phục vụ đóng gói sản phẩm cho các đơn vị tham gia.
Cùng với kết nối thị trường, Trung tâm chú trọng chuyển giao kiến thức cho người sản xuất. Trong hai năm, dự án tổ chức 12 lớp tập huấn, gồm 6 lớp trong mô hình với 120 lượt người tham dự và 6 lớp nhân rộng với 180 người; 3 hội nghị tham quan, nhân rộng mô hình với 150 người tham gia. Nội dung tập huấn bao gồm kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hái, bảo quản và chế biến sản phẩm từ sen.
Dự án do Trung tâm Khuyến nông Hà Nội chủ trì, Thạc sĩ Trương Thị Mai làm Chủ nhiệm. Qua kết quả triển khai có thể thấy hoạt động khuyến nông được tổ chức khá đồng bộ từ xây dựng mô hình, chuyển giao kỹ thuật đến đào tạo, liên kết tiêu thụ và nhân rộng. Tuy nhiên, để các kết quả từ mô hình chuyển thành chuỗi giá trị ổn định vẫn còn những khâu cần tiếp tục hoàn thiện.
Thực tế tổng kết dự án cho thấy nhãn hiệu sản phẩm chưa hoàn thiện; hoạt động trải nghiệm còn sơ khai, cơ sở hạ tầng tại điểm tham quan chưa đầy đủ, thời gian lưu lại của khách còn ngắn. Kênh tiêu thụ sản phẩm sen chưa ổn định; liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp chế biến, thương mại và đơn vị phát triển du lịch còn hạn chế. Sản xuất tại một số địa phương vẫn phân tán, trong khi chế biến sâu và các sản phẩm có giá trị gia tăng chưa nhiều.
Những hạn chế này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác khuyến nông. Bên cạnh chuyển giao giống và quy trình kỹ thuật, cần tiếp tục hỗ trợ phát triển sản phẩm chế biến, xây dựng nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc; tăng liên kết giữa vùng sản xuất với hợp tác xã, doanh nghiệp, hệ thống phân phối và các đơn vị du lịch. Đây cũng là những nội dung được dự án đề xuất để tiếp tục phát triển, nhân rộng mô hình.
Qua hai năm triển khai trên 22,5 ha, vai trò của Trung tâm Khuyến nông Hà Nội được thể hiện xuyên suốt từ xây dựng mô hình, chuyển giao kỹ thuật, đào tạo người sản xuất đến kết nối các chủ thể và tìm hướng nâng giá trị sau thu hoạch. Kết quả bước đầu cho thấy công tác khuyến nông đang có dư địa mở rộng từ hỗ trợ kỹ thuật sản xuất sang kết nối sản xuất với chế biến và thị trường, qua đó góp phần nâng giá trị kinh tế của cây sen./.
