Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Thu hồi đất cần gắn với tổ chức lại không gian phát triển
Cơ chế tài chính đất đai và giá đất; cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư... là những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm, cho ý kiến.
Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng 21/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024. Cơ chế tài chính đất đai và giá đất; cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư... là những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm, cho ý kiến.
*Bổ sung nguyên tắc bắt buộc trong xây dựng bảng giá đất
Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) cho rằng, so với Luật năm 2024, dự thảo lần này không còn quy định về cơ chế giá đất cụ thể. Vì vậy, bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất (hệ số K) trở thành cơ sở duy nhất để xác định giá đất, phục vụ nghĩa vụ tài chính và bồi thường, trừ trường hợp đấu giá đất. Cách tiếp cận này đơn giản hơn nhưng cũng làm tăng đáng kể vai trò của bảng giá đất và hệ số K. Đây trở thành những con số cơ bản quyết định nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp và quyền lợi của các hộ gia đình.
Tuy nhiên, theo đại biểu, hiện nay dự thảo Luật không quy định về tiêu chí, nguyên tắc, phương pháp xác định hệ số K, cũng không quy định chu kỳ điều chỉnh và không giao Chính phủ quy định chi tiết. Trong khi đó, Nghị quyết số 21-NQ/TW Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan đã yêu cầu các cơ quan Trung ương xây dựng tiêu chí khung, nguyên tắc, phương pháp, cơ chế giám sát và giao chính quyền địa phương quyết định giá đất.
Vì vậy, để hoàn thiện chính sách về tài chính đất đai và giá đất, đại biểu đề xuất bổ sung các nguyên tắc bắt buộc trong xây dựng bảng giá đất và hệ số K như bảo đảm khách quan, công khai, minh bạch dựa trên dữ liệu và có khả năng kiểm chứng; quy định cơ chế kiểm tra, giám sát quá trình định giá đất. Dự thảo Luật cần giao Chính phủ quy định tiêu chí khung, phương pháp định giá, trong đó có yêu cầu công khai phương pháp, nguồn dữ liệu và kết quả tính toán ở mức cần thiết.
Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 76 dự thảo Luật định nghĩa hệ số K là tỷ lệ tăng, giảm so với bảng giá đất, là một công cụ theo dõi biến động nhưng dự thảo Luật không quy định về chu kỳ rà soát bắt buộc. Nhấn mạnh công cụ theo dõi biến động mà không có chu kỳ cập nhật thì tự nó mất đi ý nghĩa, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị bổ sung quy định bắt buộc rà soát hệ số K theo định kỳ, đồng thời cần quy định ngưỡng kích hoạt rà soát tự động. Theo đó, trong trường hợp biến động giá giao dịch thực tế trên thị trường vượt quá một khung nhất định thì cơ quan nhà nước phải tự động rà soát, điều chỉnh hệ số K mà không phụ thuộc vào chu kỳ cố định. Cơ chế này là điều kiện để hệ số K trở thành công cụ điều tiết thị trường hiệu quả, bảo đảm tính dự báo cho các nhà đầu tư.
Cũng theo đại biểu, khi nhà nước thu hồi đất, cần bảo đảm tính nhất quán về thời điểm và hệ số áp dụng đối với các trường hợp tương đồng trong cùng một phương án hoặc cùng một giai đoạn bồi thường. Việc quy định như vậy sẽ tránh các trường hợp phát sinh chênh lệch chỉ vì thời điểm xử lý hồ sơ khác nhau, có thể dẫn đến việc người dân, doanh nghiệp cảm thấy bất công và phát sinh các khiếu kiện.
*Bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ
Cho ý kiến về vấn đề thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư và bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế của người có đất bị thu hồi, đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) nêu rõ, đây là nội dung đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư lãnh đạo, chỉ đạo rất quyết liệt trong thời gian qua. Nghị quyết số 21-NQ/TW của Trung ương đã thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy chỉ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi.
Điều 35 dự thảo Luật đã quy định cụ thể hơn các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia công cộng. Cơ bản đồng tình với hướng tiếp cận này, đại biểu cho rằng, việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất sẽ góp phần bảo đảm minh bạch, thống nhất, hạn chế cách hiểu và vận dụng khác nhau trong thực tiễn. Tuy nhiên, theo đại biểu, cùng với việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất, cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm cuộc sống, sinh kế của người dân sau khi có đất bị thu hồi. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong thiết kế chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư.
Điều 42 dự thảo Luật đã quy định thứ tự bồi thường về đất theo hướng ưu tiên đất có cùng mục đích sử dụng, trường hợp không có đất thì bồi thường bằng tiền, đồng thời cho phép bồi thường bằng đất khác mục đích hoặc bằng nhà ở khi địa phương có quỹ đất, quỹ nhà và người có đất bị thu hồi có nhu cầu. Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định này theo hướng cụ thể hóa hơn yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Theo đó, cần nghiên cứu quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở, đất ở tái định cư. Việc bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện trong trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất.
Đồng thời, đại biểu cho rằng, cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ bảo đảm về vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế của người có đất bị thu hồi. Đối với người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, chính sách bồi thường, hỗ trợ cần gắn với khả năng tiếp tục sản xuất hoặc chuyển đổi sinh kế bền vững, tránh tình trạng người dân có đất được bồi thường về tài sản nhưng gặp khó khăn trong việc ổn định cuộc sống sau khi bị thu hồi đất.
*Tính toán kỹ hiệu quả sử dụng đất và chất lượng không gian hình thành sau dự án
Cũng quan tâm đến chính sách thu hồi đất, đại biểu Lê Văn Thế (Ninh Bình) đề nghị, việc thu hồi đất cần gắn với việc tổ chức lại không gian phát triển. Khi Nhà nước đầu tư một tuyến đường hoặc một công trình hạ tầng lớn, việc thu hồi đất không nên chỉ dừng ở việc lấy đủ diện tích đất cho công trình. Nếu chỉ thu hồi đúng phần đất nằm trong ranh giới dự án, sau khi công trình hoàn thành có thể để lại những phần đất nhỏ, méo, khó tiếp cận; đất sản xuất bị chia cắt hoặc không hiệu quả đối với việc canh tác đất nông nghiệp. Vì vậy, quá trình giải phóng mặt bằng không chỉ lấy đủ đất cho công trình mà phải đồng thời tính đến hiệu quả sử dụng đất và chất lượng không gian hình thành sau dự án.
Dự thảo Luật quy định, khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng nếu người sử dụng đất có nhu cầu thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất thu hồi thì cơ quan, người có thẩm quyền thu hồi đất quyết định thu hồi đất và thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, quản lý diện tích đất này theo quy định của Chính phủ.
Đại biểu phân tích, nếu chỉ dựa vào nhu cầu của từng hộ, trong cùng một dự án có thể xảy ra tình trạng người muốn thu hồi, người muốn giữ lại. Khi đó, những thửa đất nhỏ, méo mó hoặc không còn khả năng sử dụng hiệu quả vẫn tồn tại, ảnh hưởng đến việc tổ chức không gian chung.
Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay trong quá trình lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. "Nếu phần đất vẫn có thể tiếp tục sử dụng thì phải tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Nhưng nếu cần thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại một không gian rộng hơn, phải có căn cứ pháp lý độc lập, phù hợp quy hoạch, có dự án, phạm vi và phương án rõ ràng", đại biểu nêu quan điểm./.
