Thực hành Then của đồng bào dân tộc Tày - Nùng - Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại.
Tháng 12/2019, thực hành Then của đồng bào dân tộc Tày - Nùng - Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Tỉnh Lạng Sơn là một trong những tỉnh nắm giữ di sản văn hóa thực hành Then tiêu biểu. Kể từ khi được vinh danh đến nay, di sản thực hành Then đang được tỉnh bảo tồn, phát huy đúng hướng...
*Lạng Sơn - Vùng Then đặc sắc
Tiến sĩ Hoàng Văn Páo, Chủ tịch Hội Di sản Văn hoá tỉnh Lạng Sơn cho biết, Then của người Tày, Nùng Lạng Sơn là nét sinh hoạt văn hóa cổ xưa, gắn với hệ thống nghi lễ, là dịp để con cháu báo công với tổ tiên, thần linh đã phù hộ cho một mùa làm ăn suôn sẻ, tốt đẹp. Then có nghĩa là Thiên (trời), hát Then là những câu hát của trời.
Hiện nay, thực hành Then ở Lạng Sơn tồn tại dưới hai dạng chính: Then nghi lễ - Then cổ (phục vụ việc hành nghề tín ngưỡng) và Then mới (cải biên, sáng tác dựa trên âm hưởng Then cổ đã được sân khấu hóa). Trong đó, Then nghi lễ gồm một số loại hình như lẩu Then; Then cầu mong; Then chúc tụng; Then cầu mùa…
Then phân bố ở hầu khắp các địa bàn trong tỉnh, hình thành và khẳng định những vùng Then tiêu biểu như Bắc Sơn - Bình Gia; Văn Quan - Chi Lăng; Tràng Định - Văn Lãng; Cao Lộc - 4 phường Lạng Sơn… Mỗi vùng có đặc điểm riêng về làn điệu âm nhạc, mang đậm bản sắc và nét độc đáo trong các cuộc Then.
Then Lạng Sơn vẫn lưu giữ tương đối đầy đủ các làn điệu như tò mạy, khảm hải (vượt biển), sluôi lừa (chèo thuyền), pây tàng (đi đường), múa chầu… Đây là yếu tố tạo nên sự đa dạng, phong phú và sức hấp dẫn của Then Lạng Sơn so với Then ở các địa phương khác trong khu vực. Then được hợp thành bởi 3 yếu tố chính: nghệ nhân, các vật thiêng của thầy Then và nghi lễ. Trong đó, nghệ nhân giữ vai trò trung tâm trong việc lưu giữ, trao truyền di sản.
Nghệ nhân ưu tú Bế Thị Vẩn, thôn Nà Ván, xã Quốc Khánh, người có trên 70 năm thực hành Then cổ, chia sẻ, một trong những nét đặc sắc của Then là ngôn ngữ chứa đựng chiều sâu văn hóa. Nội dung các khúc hát Then toát lên tư tưởng nhân văn sâu sắc, thể hiện tình yêu thiên nhiên, tình yêu đôi lứa, nghĩa vợ chồng; răn dạy đạo lý làm người, ca ngợi làng bản, quê hương...
Để trở thành người làm Then, gia đình phải có dòng dõi, truyền thống thực hành Then; bản thân có năng khiếu âm nhạc (đàn và hát), được làm lễ cấp sắc và trải qua quá trình học hỏi, rèn luyện. Từ lúc được 17 tuổi, tôi đã được làm lễ cấp sắc và bắt đầu thực hành nghề. Đến nay, trải qua 4 kỳ đại lễ lẩu Then thăng sắc, tôi đã đạt “chức phẩm” cao nhất trong dòng Then với chiếc mũ có 13 dải tua.
Dù tuổi đời còn trẻ (35 tuổi), nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ, dân tộc Tày, thôn Nà Noọng, xã Tràng Định đã có gần 24 năm thực hành, gìn giữ và phát huy giá trị di sản Then. Bên cạnh trực tiếp thực hành các nghi lễ Then cổ, nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ còn truyền dạy cho hơn 100 học trò.
Với những đóng góp tiêu biểu, tháng 10/2024, nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ được Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn tặng Bằng khen vì có thành tích trong hoạt động bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống các dân tộc tỉnh Lạng Sơn.
*Phát huy giá trị di sản thực hành Then
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn Lưu Bá Mạc khẳng định, ngay sau khi thực hành Then được UNESCO vinh danh, Sở đã xây dựng kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, bảo đảm đồng bộ theo các quy định của Công ước UNESCO.
Sở đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch Thực hiện Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn từ nay đến năm 2030 và những năm tiếp theo.
Hiện nay, Lạng Sơn có 617 nghệ nhân Then, gần 900 thầy mo, tào liên quan đến then; 203 câu lạc bộ sinh hoạt Then, 1. 612 người hát Then - đàn Tính không chuyên. Các nghệ nhân tích cực truyền dạy cho hàng ngàn đệ tử, góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy thực hành Then Tày, Nùng.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo, Hội bảo tồn dân ca tỉnh xây dựng, hoàn thiện tài liệu giáo dục địa phương; mở lớp truyền dạy hát dân ca, trong đó có hát Then - đàn Tính, múa chầu, đưa vào giảng dạy trong trường học và cộng đồng.
Thời gian qua, các chuyên gia, nhà khoa học, nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trong và ngoài tỉnh tích cực nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật, biên soạn các công trình khoa học, bài nghiên cứu chuyên đề và xuất bản các ấn phẩm về Then. Qua tổng hợp, rà soát, đã có 22 ấn phẩm về Then hoặc liên quan đến Then được nghiên cứu, xuất bản.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch lồng ghép nội dung, hình ảnh Then Tày, Nùng Lạng Sơn trong quá trình biên tập, in ấn, phát hành, tái bản hàng ngàn ấn phẩm, tờ rơi, tờ gấp về du lịch Lạng Sơn mùa lễ hội; trực tiếp biên tập tin, bài hoặc cung cấp thông tin, tư liệu, phối hợp với các báo, đài ở Trung ương và địa phương.
Tỉnh cũng tổ chức nhiều liên hoan, trình diễn, trưng bày, triển lãm, tạo không gian và môi trường văn hóa cho thực hành Then; quan tâm, hỗ trợ nghệ nhân, cộng đồng thực hành các nghi lễ Then truyền thống, khuyến khích nghệ nhân tìm học trò để truyền nghề.
Tuy nhiên, nhiều thành tố của thực hành Then, đặc biệt là Then cổ, đang bị mai một và khó phục hồi nếu không có sự quan tâm của các cấp chính quyền, đầu tư và tham gia tích cực của cộng đồng. Không gian và phương thức tổ chức thực hành diễn xướng truyền thống cũng mai một do tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, toàn cầu hóa…
Trước thực trạng đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh tích cực nghiên cứu, quy hoạch không gian, điểm đến du lịch tiêu biểu gắn với Then; thành lập các Câu lạc bộ, đưa các tiết mục hát Then, đàn tính vào biểu diễn tại các điểm du lịch, làng du lịch cộng đồng như: Phố đi bộ Kỳ Lừa; làng du lịch cộng đồng xã Hữu Liên, Yên Thịnh (Hữu Lũng), Mông Ân, Thiện Hòa (Bình Gia), Vũ Lăng, Chiến Thắng, Bắc Quỳnh (Bắc Sơn); điểm du lịch Thác Xăng, Thác Mây (Văn Lãng)…
Mục tiêu của tỉnh là từng bước xây dựng Then trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng, góp phần thúc đẩy giao lưu văn hóa, văn nghệ, tăng cường khả năng đối thoại giữa các cộng đồng./.
