Mở rộng ứng dụng công nghệ hạt nhân, nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu ngày càng tác động sâu rộng đến sản xuất nông nghiệp, tài nguyên nước, môi trường và an ninh năng lượng, đặt ra yêu cầu tìm kiếm những giải pháp khoa học, công nghệ bền vững.
Biến đổi khí hậu ngày càng tác động sâu rộng đến sản xuất nông nghiệp, tài nguyên nước, môi trường và an ninh năng lượng, đặt ra yêu cầu tìm kiếm những giải pháp khoa học, công nghệ bền vững. Với nền tảng đã được xây dựng trong nhiều lĩnh vực, Việt Nam đang đứng trước cơ hội mở rộng ứng dụng công nghệ hạt nhân, góp phần bảo đảm an ninh lương thực, bảo vệ môi trường và nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu.
*Phát huy tiềm năng công nghệ hạt nhân
Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng kể trong ứng dụng công nghệ hạt nhân phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, từ chọn tạo giống cây trồng, bảo quản thực phẩm đến y tế, công nghiệp và giám sát môi trường. Trước những thách thức ngày càng lớn do biến đổi khí hậu, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì các kết quả đã đạt được mà còn mở rộng quy mô ứng dụng, đưa thành tựu khoa học vào thực tiễn sản xuất và đời sống.
Bà Najat Mokhtar, Phó Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đánh giá Việt Nam có năng lực trong nhiều lĩnh vực ứng dụng công nghệ hạt nhân, đồng thời khẳng định IAEA sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam phát triển các ứng dụng phục vụ nông nghiệp, y tế, quản lý tài nguyên nước, bảo vệ đại dương và giám sát môi trường.
Theo bà Najat Mokhtar, biến đổi khí hậu đòi hỏi Việt Nam thay đổi cách tiếp cận trong sản xuất nông nghiệp, quản lý tài nguyên nước và bảo vệ hệ sinh thái. Việc mở rộng ứng dụng công nghệ hạt nhân cần gắn với nhu cầu thực tiễn, đồng thời tăng cường đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực quản lý và tiếp cận các thông lệ quốc tế.
Ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành tạo nền tảng pháp lý để tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp quy, đáp ứng yêu cầu phát triển ngành trong giai đoạn mới.
Sự phát triển của các ứng dụng bức xạ, việc gia tăng số cơ sở sử dụng nguồn phóng xạ và thiết bị bức xạ, cùng yêu cầu triển khai chương trình điện hạt nhân đặt ra những nhiệm vụ mới đối với công tác quản lý nhà nước. Trong đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số, quản lý dựa trên đánh giá rủi ro, tăng cường an ninh nguồn phóng xạ và nâng cao năng lực ứng phó sự cố, bảo đảm phù hợp với các tiêu chuẩn, hướng dẫn của IAEA.
Đặc biệt, việc chuẩn bị các điều kiện cho chương trình điện hạt nhân đòi hỏi phát triển đồng bộ nguồn nhân lực, năng lực quản lý và hệ thống bảo đảm an toàn. Đây là những điều kiện nền tảng để Việt Nam mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.
*Ứng dụng công nghệ hạt nhân thích ứng biến đổi khí hậu
Trong nông nghiệp, công nghệ bức xạ và kỹ thuật hạt nhân đã đóng góp thiết thực vào chọn tạo giống cây trồng, nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu với điều kiện bất lợi. Đây là hướng ứng dụng có ý nghĩa đối với Việt Nam trong bối cảnh hạn hán, xâm nhập mặn và thời tiết cực đoan ngày càng ảnh hưởng đến sản xuất.
Thông qua kỹ thuật gây đột biến kết hợp chọn lọc, các cơ sở nghiên cứu trong nước đã phát triển nhiều giống cây trồng có đặc tính phù hợp với yêu cầu sản xuất. Với sự hỗ trợ kỹ thuật của IAEA và hợp tác quốc tế, các đơn vị như Viện Di truyền Nông nghiệp, Viện Khoa học Nông nghiệp miền Nam và Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đã triển khai chương trình chọn tạo giống, góp phần tạo ra những giống lúa có năng suất, chất lượng tốt và cải thiện khả năng chịu ngập úng, nhiễm mặn. Một số cây trồng khác như đậu tương, ngô, rau và hoa cũng được nghiên cứu, ứng dụng kỹ thuật đột biến.
Bên cạnh chọn tạo giống, kỹ thuật côn trùng bất dục (SIT), sử dụng bức xạ ion hóa để làm bất dục côn trùng đực, có thể hỗ trợ kiểm soát một số loài gây hại, giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật. Công nghệ chiếu xạ cũng được ứng dụng trong bảo quản thực phẩm, góp phần kéo dài thời gian bảo quản và đáp ứng yêu cầu an toàn, chất lượng trong lưu thông nông sản.
Trong lĩnh vực môi trường, kỹ thuật hạt nhân và đồng vị có thể hỗ trợ nghiên cứu nguồn gốc, sự vận chuyển của các chất trong môi trường, đánh giá biến động nguồn nước và theo dõi những thay đổi của hệ sinh thái. Đối với Việt Nam, mở rộng nghiên cứu axit hóa đại dương, quản lý tài nguyên nước và giám sát môi trường sẽ cung cấp thêm cơ sở khoa học cho công tác dự báo, xây dựng chính sách và triển khai giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu.
Công nghệ hạt nhân còn có vai trò trong công nghiệp và y tế. Bà Trần Bích Ngọc, Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cho biết, các kỹ thuật như đồng vị phóng xạ, chất đánh dấu phóng xạ và kiểm tra không phá hủy đang được sử dụng để kiểm soát chất lượng, bảo đảm an toàn công trình và thiết bị công nghiệp. Trong y tế, y học hạt nhân, xạ trị và kỹ thuật đo liều bức xạ hỗ trợ chẩn đoán, điều trị bệnh, đặc biệt là ung thư và các bệnh không lây nhiễm.
Để thúc đẩy các ứng dụng này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 438/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Chiến lược định hướng phát triển các ứng dụng hạt nhân trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và những lĩnh vực thiết yếu khác, gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh, nâng cao năng lực nghiên cứu và từng bước làm chủ công nghệ.
Việc triển khai Chiến lược còn gắn với yêu cầu chuyển dịch năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0. Trong đó, phát triển điện hạt nhân cần được chuẩn bị đồng bộ về thể chế, nhân lực, công nghệ và năng lực quản lý an toàn; các ứng dụng hạt nhân trong nông nghiệp, công nghiệp, y tế và môi trường cũng cần tiếp tục được mở rộng trên cơ sở nhu cầu thực tiễn.
Với nền tảng năng lực đã có cùng sự hỗ trợ của IAEA và các đối tác quốc tế, Việt Nam có điều kiện phát huy hiệu quả hơn các ứng dụng công nghệ hạt nhân. Việc gắn nghiên cứu với nhu cầu sản xuất, tăng cường đào tạo nhân lực và hoàn thiện cơ chế quản lý sẽ góp phần đưa khoa học, công nghệ trở thành động lực thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững./.
