Sau nhiều tháng sinh trưởng trên đồng, nhiều loại cá đã đạt kích cỡ lớn hơn, giúp người dân có thêm nguồn thu trước khi bước vào vụ lúa Đông Xuân.
Khi nước lũ trên các cánh đồng vùng đầu nguồn An Giang rút dần, cá đồng theo dòng nước ra sông, hoạt động khai thác thuỷ sản cuối mùa nước nổi cũng trở nên nhộn nhịp. Từ ngư dân đánh bắt, thương lái thu mua đến các cơ sở sơ chế, chế biến mắm, khô... tất cả tạo thành chuỗi sinh kế, mang lại thu nhập ổn định và việc làm cho nhiều lao động nông thôn trong thời gian nông nhàn.
*Tất bật đón luồng cá cuối mùa
Những ngày cuối mùa nước nổi, tại các cánh đồng, kênh rạch ở xã biên giới Nhơn Hội (tỉnh An Giang), người dân tranh thủ đổ dớn, giăng lưới, đón những luồng cá từ đồng ruộng theo dòng nước rút ra sông. Sau nhiều tháng sinh trưởng trên đồng, nhiều loại cá đã đạt kích cỡ lớn hơn, giúp người dân có thêm nguồn thu trước khi bước vào vụ lúa Đông Xuân.
Ông Nguyễn Văn Nghĩa, ngụ ấp Bắc Đai, xã Nhơn Hội (tỉnh An Giang) - người có hơn 40 năm gắn bó với nghề đánh bắt cá mùa nước nổi ở đầu nguồn sông Hậu cho biết, khi nước còn ngập sâu, cá ít di chuyển nên sản lượng đánh bắt không cao. Khi nước bắt rút, cá tập trung theo các tuyến kênh để ra sông, nên việc khai thác thuận lợi hơn. Có ngày, ông bắt được vài chục ki-lô-gam cá linh, cá dảnh, cá thiểu, cá khoai và các loại cá đồng khác, bán được khoảng 1 triệu đồng.
Theo ông Nghĩa, mùa cá thường xuất hiện khi gió chướng bắt đầu thổi, nước trên đồng rút dần ra sông. Do đó, đến mùa cá ra, người dân phải chuyển ngư cụ từ trên ruộng ra các tuyến kênh, nhất là những đoạn giáp cánh đồng, để đón luồng cá di chuyển. Đây cũng là khoảng thời gian người dân tranh thủ khai thác trước khi đồng ruộng cạn nước và bước vào sản xuất vụ mới.
Xuôi theo đường tỉnh 957, ghé ấp Vĩnh Hội (xã An Phú, tỉnh An Giang), chúng tôi theo chân anh Nguyễn Minh Tâm cùng vợ đi đổ dớn đặt trên phần ruộng gia đình cách nhà tầm 2km. Mỗi ngày hai lần, vợ chồng anh lại ra đồng thăm 5 miệng dớn, có hôm bắt được hơn 30kg cá các loại. Cá vừa đưa về đã có thương lái đến thu mua, mang lại nguồn thu nhập bình quân từ 600.000 đồng đến hơn 1 triệu đồng/ngày.
Theo anh Minh Tâm, con nước ngày Rằm tháng 10 âm lịch và 25 tháng 10 âm lịch thường có nhiều loại cá di chuyển ra sông, nhất là cá chốt, cá chạch, cá mè vinh, cá dảnh và cá lóc. Tuy nhiên, năm nay nước rút sớm nên mùa cá có thể kết thúc nhanh hơn dự kiến.
*Gia tăng giá trị nguồn cá đồng
Sau khi đánh bắt, cá được thương lái thu mua, phân loại để đưa vào các công đoạn chế biến phù hợp. Cá lớn được giữ lại làm khô; cá nhỏ và cá tạp được tận dụng làm mắm hoặc thức ăn chăn nuôi. Hoạt động này góp phần tiêu thụ sản lượng thủy sản trong mùa nước nổi, hạn chế lãng phí nguồn nguyên liệu và tạo thêm nhiều việc làm cho lao động địa phương, nhất là phụ nữ ở khu vực nông thôn.
Dọc tuyến N1, đoạn qua khu vực phường Thới Sơn và phường Tịnh Biên (tỉnh An Giang), nhiều vựa cá hoạt động liên tục trong những ngày nước rút. Cá sau khi thu mua được phân loại, làm sạch rồi chuyển đến các cơ sở chế biến mắm tại phường Châu Đốc và phường Tịnh Biên.
Chị Phan Thị Hồng, thương lái thu mua cá tại khu vực chợ Cây Mít (phường Thới Sơn, tỉnh An Giang) cho biết, vào mùa cá ra, cơ sở thu mua hàng trăm ki-lô-gam cá linh mỗi ngày. Sau khi phân loại, cá được thuê nhân công cắt đầu, làm sạch nội tạng với tiền công khoảng 2.000 đồng/kg rồi chuyển đến các cơ sở chế biến mắm.
Theo chị Hồng, công việc sơ chế cá không đòi hỏi tay nghề cao nhưng mang lại nguồn thu nhập tương đối ổn định, khoảng 120.000-200.000 đồng/người/ngày, tùy khối lượng công việc.
Bên cạnh cá nguyên liệu cung cấp cho các cơ sở làm mắm, những loại cá lớn còn được người dân giữ lại chế biến khô để nâng cao giá trị cá đồng mùa nước nổi. Gia đình chị Nguyễn Thị Hằng (ngụ phường Tịnh Biên), có hơn 20 năm gắn bó với nghề đánh bắt và chế biến cá mùa nước nổi. Vào mùa cá ra, các thành viên trong gia đình chị cùng tham gia khai thác, lựa cá và làm khô.
Theo chị Hằng, năm nay, dù nước rút sớm hơn năm trước nhưng lượng cá đánh bắt khá nhiều, gia đình tận dụng nguồn nguyên liệu để làm khô cá chốt, cá lăng, cá chạch, bán với giá từ 200.000-400.000 đồng/kg, tùy loại và thời điểm.
Bà Nguyễn Thị Thúy An, Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phường, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Tịnh Biên (tỉnh An Giang) cho biết, trên địa bàn hiện có hàng chục hộ chuyên sản xuất mắm, khô từ nguồn cá đồng, mỗi ngày tiêu thụ hàng chục tấn cá nguyên liệu. Hoạt động sản xuất diễn ra quanh năm nhưng nhộn nhịp nhất vào mùa nước nổi, khi nguồn cá tự nhiên dồi dào.
Theo bà An, quá trình sản xuất mắm, khô cần nhiều lao động, nhất là ở khâu phân loại, sơ chế và làm sạch cá trước khi chế biến. Nhờ đó, nguồn thủy sản sau đánh bắt được tận dụng, nâng cao giá trị, đồng thời tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân. Đặc biệt, nhiều phụ nữ nông thôn có thêm công việc trong thời gian nông nhàn, góp phần cải thiện đời sống gia đình.
Tuy nhiên, sinh kế dựa vào nguồn lợi thủy sản tự nhiên đang chịu tác động từ những thay đổi của mùa nước nổi. Người dân vùng đầu nguồn tỉnh An Giang cho biết những năm gần đây, mực nước lũ lên xuống thất thường, thời điểm nước tràn đồng và rút khỏi đồng không còn ổn định như trước. Điều này khiến thời gian cá di chuyển, sản lượng và chủng loại thủy sản khai thác được khó dự đoán.
Bà Phan Thị Mộng, tiểu thương tại chợ cá đồng Tha La (phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang) cho biết, nhiều năm buôn bán nhưng bà ít khi thấy cá linh vào tháng 11 có kích cỡ chênh lệch như năm nay, từ nhỏ bằng đầu ngón tay út đến lớn bằng ngón tay cái. Một số loài như cá sơn, cá khoai, cá rô biển xuất hiện nhiều hơn, trong khi cá heo, cá chạch và cá lòng tong giảm so với trước.
Theo bà Mộng, biến đổi khí hậu và hệ thống đê bao phục vụ sản xuất lúa vụ ba là một trong những yếu tố tác động đến môi trường sinh trưởng của thuỷ sản tự nhiên, khiến nguồn tôm, cá giảm dần qua từng năm.
Đối với người dân vùng đầu nguồn tỉnh An Giang, mùa nước nổi không chỉ mang phù sa và nguồn lợi cá tôm mà còn tạo sinh kế cho hàng nghìn lao động nông thôn. Tuy nhiên, khi con nước ngày càng khó dự đoán, nguồn lợi thủy sản có nhiều biến động, đời sống của người dân sống phụ thuộc vào nghề này cũng đối mặt với nhiều thách thức. Chỉ khi nguồn lợi thủy sản được khai thác, sử dụng hiệu quả và duy trì ổn định mới mang lại cuộc sống ấm no, sinh kế bền vững cho người dân địa phương./.
- Từ khóa:
- Mùa cá đồng
- sinh kế
- nông nhàn
- cá linh



