Với đồng bào các dân tộc tỉnh Điện Biên, ngày Xuân không chỉ là thời khắc sum vầy, đoàn tụ mà còn là dịp để những phong tục, nghi lễ truyền thống được tái hiện, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Mỗi độ Xuân về, khi đất trời Tây Bắc chuyển mình trong sắc hoa đào, hoa mận bung nở khắp núi rừng, không khí Tết lại lan tỏa đến từng bản làng nơi biên cương của Tổ quốc. Với đồng bào các dân tộc tỉnh Điện Biên, ngày Xuân không chỉ là thời khắc sum vầy, đoàn tụ mà còn là dịp để những phong tục, nghi lễ truyền thống được tái hiện, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong sắc màu văn hóa đa dạng ấy, mỗi dân tộc có cách đón Tết riêng, góp phần tạo nên bức tranh mùa Xuân rực rỡ, đậm đà bản sắc.
* Lễ hội Tết Hoa mào gà của đồng bào dân tộc Cống
Đối với đồng bào dân tộc Cống, mùa Xuân gắn liền với Lễ hội Tết Hoa mào gà, còn gọi là Tết hoa, một nghi lễ quan trọng thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, thần linh và cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trong không gian linh thiêng của bản làng, những bông hoa mào gà đỏ thắm được người dân trân trọng dâng lễ, gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, no đủ.
Theo ông Hù Văn Thịt (già làng bản Nậm Kè, xã Nậm Kè), Tết Hoa mào gà được tổ chức sau khi thu hoạch với mâm lễ gồm các sản vật truyền thống như: khoai sọ, củ mài đỏ, canh cá và rượu cần. Đây không chỉ là nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc mà còn là dịp để cộng đồng sum họp, gắn kết tình làng nghĩa bản, cùng nhau đón chào một mùa Xuân mới.
Với người Cống, hoa mào gà không chỉ đơn thuần là loài hoa trang trí mà còn là biểu trưng cho sức mạnh, sự kiên cường và niềm tin hướng thiện. Những ngày Xuân, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên rộn ràng khắp bản; các điệu múa truyền thống cùng lời ca mộc mạc tạo nên không khí vui tươi, ấm áp, gắn kết cộng đồng. Người dân mong muốn những giá trị văn hóa này tiếp tục được quan tâm, hỗ trợ để gìn giữ và phát huy bền vững.
* Bánh chưng gù không thể thiếu trong mâm cỗ Tết của người Thái
Trong khi đó với đồng bào dân tộc Thái, Tết là dịp quan trọng để con cháu tưởng nhớ tổ tiên, ông bà. Các nghi lễ thờ cúng được chuẩn bị chu đáo, trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Tùy từng bản, từng dòng họ, cách thức tổ chức có những nét riêng, song đều hướng đến sự sum vầy, đoàn tụ.
Trong không gian Tết của người Thái, phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị ẩm thực truyền thống. Những ngày giáp Tết, họ cùng nhau làm các loại bánh như khẩu xén, bánh chưng gù; chế biến thịt sấy, lạp sườn… Mỗi món ăn không chỉ mang hương vị ngày Xuân mà còn chứa đựng tình cảm gia đình, lòng biết ơn tổ tiên. Nếu người Kinh có bánh chưng vuông, người Mông có bánh dày thì bánh chưng gù là biểu tượng không thể thiếu trong mâm cỗ Tết của người Thái, tượng trưng cho sự đủ đầy, ấm no.
Những ngày Xuân, phụ nữ Thái khoác lên mình bộ áo duyên dáng, đội khăn piêu rực rỡ. Khắp bản làng rộn ràng tiếng trống, chiêng, tiếng cười nói. Đặc biệt, trong những ngày đầu năm mới, người dân cùng nhau múa xòe, hát dân ca, gửi gắm những lời chúc tốt đẹp cho bản mường yên vui, nhà nhà hạnh phúc. Việc duy trì các sinh hoạt văn hóa truyền thống được người Thái coi là cách giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn và bản sắc dân tộc.
Chị Tòng Thị Hồng Vân (thôn Duyên Long, xã Thanh An) cho biết, trang phục truyền thống của dân tộc Thái rất phong phú và mang đậm bản sắc với những nét đặc trưng như khăn piêu, thổ cẩm và bộ trang phục truyền thống. Theo chị Vân, dù cuộc sống hiện đại có nhiều đổi thay, đồng bào Thái vẫn luôn ý thức gìn giữ và lưu truyền các giá trị văn hóa dân tộc. Thông qua việc tổ chức các hoạt động sinh hoạt văn hóa truyền thống, thế hệ trẻ được giáo dục, truyền dạy và thêm hiểu về cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.
Điểm nhấn trong đời sống văn hóa ngày Xuân của người Thái chính là vòng xòe đoàn kết. Khi tiếng chiêng, tiếng trống vang lên, già trẻ, gái trai cùng nắm tay nhau tạo thành vòng xòe ấm áp. Mỗi bước chân, điệu múa là một lời chúc Xuân, thể hiện ước vọng về cuộc sống bình yên, gắn bó. Vòng xòe không chỉ là sinh hoạt văn hóa truyền thống mà còn là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết cộng đồng - giá trị cốt lõi được người Thái gìn giữ qua bao thế hệ.
* Mùa của lễ hội, niềm vui và hy vọng
Còn với đồng bào dân tộc Mông, mùa Xuân là mùa của lễ hội, niềm vui và hy vọng. Trước thời khắc chuyển giao năm mới, vào những ngày cuối năm theo lịch âm cổ truyền, các dòng họ trong bản tổ chức nghi lễ xua đuổi những điều không may của năm cũ. Trong mỗi gia đình, giấy trắng, giấy đỏ được dán lên cửa, xà nhà, cột nhà và các dụng cụ lao động như một cách để mọi vật cùng “nghỉ ngơi”, chuẩn bị đón năm mới an lành.
Theo phong tục, chủ nhà dùng bó cành tre tươi quét dọn bàn thờ và không gian sinh hoạt với mong muốn gột rửa những điều không may. Trước cửa nhà, gia chủ bày lễ gồm gà, gạo và trứng để gọi hồn tổ tiên, hồn lúa ngô và vật nuôi trở về sum họp. Đặc biệt, vào chiều 30 Tết, người Mông thực hiện nghi lễ Xử Ca - nghi lễ quan trọng nhất trong năm. Gia chủ làm lễ xin thay “áo mới” cho Xử Ca - vị thần bảo hộ gia đình, cầu mong một năm mới bình an, no ấm.
Theo ông Ly Nình Vàng (xã Sam Mứn), trước thềm năm mới, các gia đình tiến hành quét dọn bằng chổi tre, tổ chức nghi lễ dòng họ, sau đó trở về nhà làm lễ gọi hồn và thực hiện nghi lễ Xử Ca nhằm xua đi những điều không may của năm cũ, cầu mong năm mới tốt lành. Người Mông thường làm lễ Xử Ca vào mùng 1 Tết với gà trống, mời tổ tiên về sum họp, đón Tết cùng con cháu.
Sau phần nghi lễ, trong sắc váy áo rực rỡ, đồng bào Mông nô nức tham gia các hoạt động vui Xuân như: thổi khèn, ném pao, đánh quay. Tiếng khèn réo rắt giữa núi rừng vừa là lời chào Xuân, vừa gửi gắm ước mơ về cuộc sống đủ đầy, hạnh phúc. Những trò chơi dân gian ngày Xuân cũng là dịp để trai gái giao lưu, gắn kết, góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống.
Với 19 dân tộc anh em cùng sinh sống, Điện Biên là vùng đất giàu bản sắc văn hóa, nơi mỗi dân tộc có phong tục đón Tết, vui Xuân riêng, tạo nên sự đa dạng và đặc sắc trong đời sống tinh thần cộng đồng. Giữa nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn củng cố khối đại đoàn kết, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của vùng đất biên cương. Mỗi độ Xuân về, những phong tục, lễ hội truyền thống tiếp tục được gìn giữ, trao truyền để bản sắc văn hóa các dân tộc Điện Biên lan tỏa và trường tồn cùng thời gian./.
