Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, tiếng pí pặp ở xã Mường Luân không chỉ gợi nhớ về những đêm giao duyên của một thời đã qua, mà còn đặt ra yêu cầu thiết thực về trao truyền di sản.
Trải qua nhiều biến động, đồng bào Thái ở Điện Biên vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có nghệ thuật trình diễn nhạc cụ dân gian. Với người Thái, tiếng pí pặp không chỉ góp mặt trong các điệu dân ca, dân vũ mà còn gắn với phong tục giao duyên, sinh hoạt cộng đồng.
* Giữ tiếng sáo cổ
Về bản Đại, xã Mường Luân, tỉnh Điện Biên, hỏi thăm ông Lò Văn Dân, hầu như người dân nào cũng biết. Ông là một trong số ít người Thái ở địa phương có thể chơi nhiều loại nhạc cụ truyền thống, đặc biệt là pí pặp. Niềm đam mê âm nhạc đến với ông Dân từ thuở nhỏ. Những lần nhìn bố chế tác, chơi nhạc cụ, cậu bé Dân thường chăm chú lắng nghe rồi hát theo các làn điệu dân ca. Qua năm tháng, những âm thanh ấy trở thành một phần trong đời sống tinh thần của ông. Khi đã chơi thành thạo nhạc cụ, ông Dân tích cực tham gia biểu diễn tại các dịp lễ, Tết, lễ hội và giao lưu văn nghệ trong, ngoài bản. Quá trình luyện tập và biểu diễn giúp ông dần làm chủ những kỹ thuật khó như rung, luyến, láy, nhấn và nén hơi, tạo nên âm thanh khi trầm lắng, khi ngân vang của tiếng pí.
Theo ông Dân, để có một cây pí pặp tốt, người làm phải tỉ mỉ từ khâu chọn nguyên liệu. Nứa hoặc trúc được chọn phải có thân tròn đều, chất lượng tốt, sau đó mang về phơi khô để bảo đảm âm thanh. Việc chọn thời điểm chặt nứa, độ dài ống sáo và chất liệu làm lưỡi pí đều ảnh hưởng đến chất lượng nhạc cụ.
Ống pí thường được lựa chọn theo kích thước phù hợp với người chơi. Người làm có thể đo chiều dài bằng cách nắm tay dọc thân ống, tạo thành các cỡ khác nhau. Lưỡi pí được chế tác từ đồng hoặc bạc, dát mỏng rồi tạo hình, lắp vào ống nứa. Đây là công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn, bởi chỉ một thay đổi nhỏ về độ dày, độ dài của lưỡi cũng có thể làm âm thanh khác đi.
Sau khi hoàn thiện lưỡi pí, nghệ nhân tiếp tục xác định vị trí, tạo các lỗ trên thân ống và thử tiếng. Trong quá trình này, người làm phải liên tục điều chỉnh để đạt được âm thanh mong muốn. “Âm thanh của pí pặp hay phụ thuộc rất nhiều vào tài chế tác của nghệ nhân. Khó nhất là việc tạo lưỡi pí, phải kiên trì, tỉ mỉ. Lưỡi càng mỏng thì tiếng sáo càng trong, nhưng độ vang, độ rền còn phụ thuộc vào chất liệu và độ dày của ống nứa”, ông Dân chia sẻ.
Không chỉ đòi hỏi kỹ thuật chế tác, chơi pí pặp cũng cần quá trình luyện tập lâu dài. Người thổi phải biết điều tiết hơi, kết hợp các kỹ thuật rung, luyến, láy để tạo nên giai điệu có hồn. Đặc biệt, việc duy trì luồng hơi liên tục mà không làm đứt quãng âm thanh là một trong những kỹ thuật khó.
Bởi vậy, theo ông Dân, biết thổi pí và thổi hay là hai việc khác nhau. Người chơi cần có năng khiếu, sự kiên trì và niềm đam mê; còn để làm được một cây pí có âm thanh tốt, ngoài kinh nghiệm còn cần sự khéo léo và am hiểu đặc tính của nguyên liệu.
*Tiếng pí trong đời sống người Thái
Trong đời sống văn hóa của đồng bào Thái, pí pặp không đơn thuần là nhạc cụ biểu diễn mà còn gắn với những phong tục, tập quán đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Ông Dân nhớ lại, trước đây, chiếc pí gần như là vật bất ly thân của nhiều chàng trai Thái, nhất là khi họ muốn bày tỏ tình cảm với người mình yêu. Vào những đêm trăng sáng, thanh niên trong bản thường tụ tập, cùng thổi sáo hoặc đến trước nhà các cô gái để cất lên những giai điệu giao duyên. “Ngày ấy, trai bản chúng tôi thích thổi sáo lắm. Buổi tối, những đêm trăng thanh gió mát, đám thanh niên lại ngồi quây quần bên nhau, mang sáo ra thổi. Có nhiều lần, tất cả trai bản đi đến từng nhà, đứng ngoài cổng, nơi có những cô gái đang tuổi yêu để thổi sáo gọi bạn tình”, ông Dân kể.
Từ những cuộc hẹn hò bên tiếng pí, nhiều đôi trai gái đã nên duyên vợ chồng. Đến nay, không ít người vẫn nhớ về những giai điệu từng gắn với thời tuổi trẻ, coi đó là một phần ký ức đẹp của bản làng.
Tiếng pí cũng hiện diện trong các dịp lễ hội và sinh hoạt cộng đồng. Theo anh Lò Mai Khương, cán bộ Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Mường Luân, từ nhỏ anh đã được nghe ông, cha thổi pí trong các ngày hội của bản, khi bà con cùng múa xòe, hát then và giao lưu văn nghệ. “Với người Thái, tiếng pí có vai trò rất quan trọng trong các cuộc vui. Nhạc cụ này góp phần nâng đỡ giai điệu, giữ nhịp và tạo sự hòa quyện với các làn điệu dân ca. Khi tiếng pí vang lên, mọi người thường lắng lại để thưởng thức âm thanh mượt mà, sâu lắng”, anh Khương chia sẻ.
Cùng với sự phát triển của đời sống, pí pặp còn có thể trở thành sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch, giúp du khách tìm hiểu thêm về phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của đồng bào Thái. Tuy nhiên, để giá trị ấy được duy trì lâu dài, điều quan trọng là tiếng pí phải tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, thay vì chỉ xuất hiện trên sân khấu hoặc trong những dịp trình diễn.
*Nỗi lo đứt quãng truyền nghề thống
Trước đây, việc chơi pí pặp khá phổ biến trong cộng đồng người Thái. Tuy nhiên, cùng với những thay đổi trong đời sống kinh tế, xã hội và sự giao thoa văn hóa, một bộ phận thanh niên ít còn quan tâm đến nhạc cụ truyền thống. Số người vừa biết chơi, vừa có khả năng chế tác pí cũng không nhiều.
Điều khiến ông Lò Văn Dân trăn trở nhất là nguy cơ thất truyền kỹ thuật làm pí. Theo ông, người biết thổi sáo có thể tìm học qua luyện tập, nhưng để chế tác được một cây pí có âm thanh chuẩn cần nhiều kinh nghiệm tích lũy. Những bí quyết về chọn nứa, làm lưỡi, xác định vị trí lỗ sáo và điều chỉnh âm thanh phần lớn được truyền lại qua thực hành, chứ không dễ ghi chép đầy đủ thành tài liệu.
Nếu những người am hiểu kỹ thuật chế tác không còn, việc khôi phục nhạc cụ sẽ khó khăn hơn nhiều. Bởi thế, dù tuổi cao, sức khỏe giảm sút, ông Dân vẫn tranh thủ làm pí, tham gia biểu diễn và hướng dẫn con cháu, những người yêu thích nhạc cụ truyền thống trong vùng. Với ông, mỗi cây pí làm ra không chỉ phục vụ nhu cầu biểu diễn mà còn lưu giữ kinh nghiệm, tri thức dân gian và tình yêu văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ.
Việc trao truyền cũng không thể chỉ dừng ở kỹ thuật thổi. Người học cần hiểu ý nghĩa của tiếng pí trong đời sống cộng đồng, biết nhạc cụ được sử dụng trong hoàn cảnh nào, kết hợp ra sao với các làn điệu dân ca và phong tục truyền thống. Khi hiểu được giá trị ấy, người trẻ mới có thêm động lực để học tập, thực hành và gìn giữ.
Theo anh Lò Mai Khương, những người am hiểu nhạc cụ như ông Dân là nguồn lực quan trọng trong bảo tồn văn hóa tại địa phương. Việc tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia truyền dạy, biểu diễn trong các hoạt động văn hóa cộng đồng sẽ giúp thế hệ trẻ có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với tiếng pí, từ đó khơi dậy sự quan tâm đối với di sản của dân tộc mình.
Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, tiếng pí pặp ở Mường Luân vì thế không chỉ gợi nhớ về những đêm giao duyên của một thời đã qua, mà còn đặt ra yêu cầu thiết thực về trao truyền di sản. Giữ tiếng pí cũng chính là giữ một phần ký ức, bản sắc văn hóa của đồng bào Thái ở Điện Biên cho các thế hệ mai sau./.
