Những điểm mới đột phá đưa sở hữu trí tuệ trở thành cấu phần chiến lược phát triển quốc gia
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới đã đặt lĩnh vực sở hữu trí tuệ trước những yêu cầu mới cần có những thay đổi, điều chỉnh phù hợp để theo kịp tình hình mới. Xu thế quốc tế về quyền sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành công cụ chiến lược để bảo vệ, chiếm lĩnh công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bộ Khoa học và Công nghệ đang rà soát, cập nhật các nội dung để hoàn thiện Dự thảo Chiến lược Sở hữu trí tuệ đến năm 2030, theo hướng xác định sở hữu trí tuệ là công cụ và tài sản chiến lược then chốt, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội, đưa sở hữu trí tuệ trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia, chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
* 5 chuyển dịch chiến lược để hội nhập
Ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: Trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới đã đặt lĩnh vực sở hữu trí tuệ trước những yêu cầu mới cần có những thay đổi, điều chỉnh phù hợp để theo kịp tình hình mới. Xu thế quốc tế về quyền sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành công cụ chiến lược để bảo vệ, chiếm lĩnh công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển thị trường công nghệ. Sự xuất hiện ngày càng nhiều các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ phi truyền thống gắn với dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, tài sản số và các mô hình kinh doanh mới đã và đang đặt ra những yêu cầu và thách thức mới đối với hệ thống sở hữu trí tuệ. Cùng với đó, quyền sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một loại tài sản có giá trị trong hoạt động đầu tư, kinh doanh thông qua các cơ chế chuyển nhượng, cấp phép, góp vốn và các mô hình khai thác, giao dịch đa dạng.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, các yêu cầu về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ ngày càng gắn chặt với quan hệ thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng toàn cầu, cạnh tranh và tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ xuyên biên giới, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ mới và môi trường số. Việc Hoa Kỳ xếp Việt Nam vào nhóm quốc gia nước ngoài ưu tiên (Priority Foreign Country - PFC) năm 2026 phản ánh xu hướng gia tăng sức ép quốc tế đối với việc bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh mới, ảnh hưởng tới môi trường đầu tư, kinh doanh. Vì vậy, việc điều chỉnh, hoàn thiện Dự thảo Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030 mang tính cấp thiết, đưa sở hữu trí tuệ trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia.
Ông Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ Quốc gia cho biết: Dự thảo Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030 được tiếp cận theo 5 chuyển dịch chiến lược lớn gồm: Chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái sở hữu trí tuệ; Chuyển từ bảo hộ quyền sang phát triển nguồn lực quốc gia; Chuyển từ đăng ký, xác lập quyền sang thương mại hóa và tạo giá trị; Chuyển từ lĩnh vực pháp lý đơn ngành sang vấn đề kinh tế, công nghệ, an ninh và cạnh tranh quốc gia và chuyển từ hội nhập thụ động sang hội nhập có chọn lọc, gắn với tự chủ chiến lược. Dự thảo Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030 với 5 định hướng chuyển dịch lớn góp phần hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế tiên tiến, đáp ứng yêu cầu phát triển các mô hình kinh tế mới, xử lý hiệu quả các vấn đề mới phát sinh từ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, công nghệ sinh học, bán dẫn, nền tảng số và không gian mạng, đáp ứng yêu cầu phát triển các mô hình kinh tế mới, xử lý hiệu quả các vấn đề mới phát sinh từ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, công nghệ sinh học, bán dẫn, nền tảng số và không gian mạng. Cải thiện, nâng cao hiệu quả cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số, chuyển đổi số và công nghệ mới, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, tiềm ẩn nguy cơ khó kiểm soát; tăng cường chế tài xử lý vi phạm; nghiên cứu hình thành cơ chế tài phán chuyên sâu về sở hữu trí tuệ.
Cũng theo ông Nguyễn Hữu Cẩn, dự thảo Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030 chú trọng tới việc phát triển thị trường quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy thương mại hoá kết quả nghiên cứu; bảo đảm phát huy hiệu quả, nâng cao khả năng ứng dụng kết quả nghiên cứu trong thực tế sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội; gắn kết quả nghiên cứu khoa học với nhu cầu của thị trường và yêu cầu phát triển đất nước. Bên cạnh đó, góp phần hoàn thiện cơ chế định giá quyền sở hữu trí tuệ; xây dựng thị trường công nghệ hiện đại, đẩy mạnh khai thác quyền sở hữu trí tuệ như một loại tài sản có giá trị trong huy động vốn, đầu tư, góp vốn và phát triển doanh nghiệp.
* Những nội dung đột phá phù hợp tình hình mới
Thời gian qua, Bộ Chính trị đã ban hành các Nghị quyết chiến lược mang tính trụ cột, thể hiện rõ tầm nhìn phát triển đất nước trong bối cảnh mới như: Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những đột phá chiến lược; Nghị quyết 59-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu hội nhập quốc tế toàn diện, trong đó có hội nhập về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nghị quyết số 66-NQ/TW đề cao cải cách thể chế và tăng cường hiệu lực thi 3 hành pháp luật, đặc biệt nhấn mạnh số hóa trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật – yêu cầu có ý nghĩa trực tiếp với lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Đồng thời, Nghị quyết 68-NQ/TW xác định khu vực kinh tế tư nhân là động lực quan trọng, đòi hỏi các chính sách sở hữu trí tuệ phải góp phần thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số... đã đặt lĩnh vực sở hữu trí tuệ trước những yêu cầu phải thay đổi và điều chỉnh phù hợp tình hình mới.
Ông Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ Quốc gia nhấn mạnh: Dự thảo Chiến lược Sở hữu trí tuệ đến năm 2030 tập trung vào những nội dung đột phá mang tính cốt lõi, phản ánh tầm nhìn chiến lược dài hạn. Sở hữu trí tuệ không chỉ là pháp lý, kỹ thuật mà cần được nâng lên để trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia.Chính sách sở hữu trí tuệ đối với quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng là cấu phần quan trọng trong chiến lược, chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của quốc gia và các ngành, lĩnh vực, khẳng định quyền sở hữu trí tuệ là nguồn lực, là tài sản chiến lược quan trọng của quốc gia.
Sở hữu trí tuệ cần được chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái sở hữu trí tuệ, gắn sở hữu trí tuệ với các công nghệ chiến lược và các vấn đề mới của thời đại số. Đồng thời, nghiên cứu xây dựng cổng thông tin quốc gia về giám sát và xử lý hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số, tích hợp các chức năng tiếp nhận, tra cứu, giải quyết tố giác; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công cụ tự động hóa để tự động phát hiện, cảnh báo, truy vết hành vi xâm phạm trên các nền tảng thương mại điện tử, không gian mạng.
Đặc biệt, Chiến lược Sở hữu trí tuệ đến năm 2030 chính thức đặt vấn đề hình thành cơ chế tài phán chuyên sâu về sở hữu trí tuệ và mọi hành vi cố ý xâm phạm quyền, vi phạm pháp luật sở hữu trí tuệ không chỉ bị coi là vi phạm văn hóa, đạo đức xã hội mà còn là hành vi xâm hại quyền tài sản và có thể xử lý hình sự.
Theo các chuyên gia sở hữu trí tuệ, Chiến lược Sở hữu trí tuệ đến năm 2030 không chỉ là điều chỉnh về mặt chính sách và hỗ trợ cho việc thực hiện Luật Sở hữu trí tuệ mà còn là tầm nhìn chiến lược để sở hữu trí tuệ trở thành một trụ cột thiết yếu trong phát triển kinh tế tri thức, nâng cao năng suất lao động, giá trị gia tăng, năng lực cạnh tranh quốc gia và đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới. Chiến lược cần điều chỉnh theo hướng khẳng định vai trò của sở hữu trí tuệ như một trụ cột trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, gắn kết chặt chẽ với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đồng thời, việc điều chỉnh phải xuất phát từ nhu cầu thực tế và đặt trong tổng thể các điều kiện về pháp lý, hạ tầng, nguồn lực và năng lực quản trị, hướng tới khả năng vận hành để sở hữu trí tuệ khẳng định vai trò và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, hội nhập quốc tế trong bối cảnh mới./.
