Hà Nội đặt mục tiêu từng bước số hóa toàn bộ kho tàng di sản, qua đó mở rộng không gian bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Với gần 10.000 di sản văn hóa các loại, từ di tích lịch sử - văn hóa, di sản phi vật thể đến các làng nghề truyền thống, Hà Nội đặt mục tiêu từng bước số hóa toàn bộ kho tàng di sản, qua đó mở rộng không gian bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.
* Nâng cao trải nghiệm của du khách
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ để bảo tồn, quảng bá và khai thác giá trị di sản đang mở ra những phương thức tiếp cận mới, góp phần nâng cao trải nghiệm của du khách và tạo động lực phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch Thủ đô. Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long đến các di tích trong khu phố cổ, công nghệ đang từng bước đưa di sản vượt ra khỏi không gian vật lý, kết nối với công chúng bằng những trải nghiệm trực quan, sinh động và giàu chiều sâu.
Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026) là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt đối với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi lưu giữ những giá trị tiêu biểu của lịch sử giáo dục và truyền thống hiếu học Việt Nam. Dịp này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới cách thức giới thiệu, quảng bá và phát huy giá trị di sản, nhất là trong bối cảnh công chúng ngày càng có nhu cầu trải nghiệm, tương tác thay vì chỉ tham quan, nghe thuyết minh theo phương thức truyền thống.
Tiến sỹ Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, Trung tâm tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục như triển lãm lịch sử Quốc Tử Giám, giới thiệu truyền thống giáo dục khoa cử Việt Nam, các cuộc thi tìm hiểu di tích dành cho học sinh, sự kiện văn hóa nghệ thuật và hội thảo khoa học. Đặc biệt, đơn vị chú trọng phát triển các chương trình trải nghiệm, tương tác, kết hợp nội dung lịch sử với hình thức thể hiện sáng tạo.
Các hoạt động như “Nhận học bạ trở thành giám sinh Quốc Tử Giám”, “Check-in gặp gỡ hiền tài”, trải nghiệm “Hành trình quốc học - dấu ấn tri thức” giúp du khách tiếp cận lịch sử giáo dục Việt Nam theo cách gần gũi hơn. Bên cạnh đội ngũ hướng dẫn viên, Trung tâm đã triển khai hệ thống thuyết minh tự động bằng 12 ngôn ngữ, hỗ trợ khách quốc tế chủ động tìm hiểu thông tin về di tích.
Không chỉ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhiều di tích, bảo tàng của Hà Nội đang từng bước ứng dụng công nghệ số để mở rộng khả năng tiếp cận di sản. Tại Hoàng thành Thăng Long, công nghệ 3D mapping, hình ảnh 360 độ, số hóa hiện vật và các phần mềm tương tác được đưa vào hoạt động trưng bày, giúp người xem khám phá những lớp trầm tích lịch sử theo phương thức trực quan.
Ở cụm di tích đền, chùa, đình, mã QR được bố trí tại các điểm tham quan để người dân, du khách tra cứu thông tin về lịch sử, kiến trúc và hiện vật. Đặc biệt, mô hình số hóa 360 độ cho phép người dùng khám phá không gian di tích từ xa, tiếp cận hình ảnh các công trình, hiện vật qua điện thoại thông minh hoặc máy tính.
Không chỉ giúp du khách tìm hiểu di tích thuận tiện hơn, hệ thống dữ liệu số còn hỗ trợ cơ quan quản lý lưu trữ hồ sơ, tư liệu về hiện vật, phục vụ công tác kiểm kê, duy tu và tôn tạo. Đây là minh chứng cho thấy số hóa di sản không đơn thuần là đưa thông tin lên môi trường mạng mà còn góp phần đổi mới phương thức quản lý và bảo tồn.
* Hình thành hệ sinh thái du lịch di sản thông minh
Một trong những hướng đi đáng chú ý của Hà Nội là kết nối các ứng dụng công nghệ thành những hành trình trải nghiệm có tính liên thông, thay vì triển khai riêng lẻ tại từng điểm đến.
Nền tảng “Hành trình du lịch di sản Hà Nội”, ra mắt tại đình Kim Ngân (số 44 phố Hàng Bạc, phường Hoàn Kiếm) là một trong những bước đi theo định hướng này. Thông qua bản đồ tương tác, mã QR và hệ thống tư liệu số, người dân, du khách có thể tìm hiểu thông tin, hình ảnh, câu chuyện về các di tích, đồng thời lựa chọn hành trình khám phá theo sở thích và quỹ thời gian.
Nếu trước đây du khách thường phải tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, thì các nền tảng tích hợp cho phép kết nối thông tin về di tích, ẩm thực, mua sắm và dịch vụ trong cùng một không gian trực tuyến. Qua đó, hành trình tham quan không chỉ thuận tiện hơn mà còn có khả năng mở rộng sang những điểm đến ít được biết đến, những không gian văn hóa gắn với đời sống cộng đồng.
Tại khu phố cổ, mô hình thí điểm “Tuyến phố thông minh” trên trục Hàng Đào - Hàng Ngang - Hàng Đường - Đồng Xuân - Hàng Giấy đã được triển khai, tích hợp Wi-Fi miễn phí, mã QR trên biển tên phố, chuyên trang thông tin song ngữ Việt - Anh, chatbot AI, bản đồ số định vị GPS và hình ảnh 360 độ tại các điểm di tích.
Với hàng trăm cơ sở kinh doanh trên tuyến phố thí điểm, mô hình còn kết nối trải nghiệm văn hóa với hoạt động thương mại, từ thanh toán không dùng tiền mặt đến hỗ trợ các hộ kinh doanh tiếp cận nền tảng số. Nhờ đó, du khách có thể vừa tìm hiểu lịch sử, kiến trúc, văn hóa phố cổ, vừa tiếp cận các dịch vụ ăn uống, mua sắm và trải nghiệm đời sống đô thị.
Ở lĩnh vực bảo tàng, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang mở ra hướng tiếp cận mới. Bảo tàng Hà Nội định hướng triển khai trợ lý ảo, hệ thống thuyết minh tự động qua mã QR và màn hình tra cứu tích hợp AI, giúp khách tham quan chủ động tìm hiểu thông tin về hiện vật. Với hơn 73.000 tài liệu, hiện vật đang lưu giữ, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số sẽ tạo điều kiện để công chúng tiếp cận cả những hiện vật chưa có điều kiện trưng bày trực tiếp.
Bảo tàng cũng định hướng phát triển các không gian giáo dục trải nghiệm, ứng dụng công nghệ để người tham quan không chỉ quan sát mà còn có thể tương tác, tìm hiểu và hóa thân vào những bối cảnh lịch sử. Việc phối hợp với ngành Giáo dục để đưa hoạt động học tập, trải nghiệm công nghệ vào bảo tàng góp phần mở rộng chức năng của thiết chế văn hóa, đưa di sản trở thành nguồn học liệu trực quan cho học sinh, sinh viên.
Những mô hình trên cho thấy công nghệ đang góp phần thay đổi cách tổ chức hoạt động du lịch di sản. Thay vì chỉ tham quan một điểm đến, du khách có thể tiếp cận một hệ thống thông tin liên kết, chủ động lựa chọn hành trình, tìm hiểu những câu chuyện văn hóa và khám phá các giá trị đặc trưng của từng địa phương.
Việc kết hợp công nghệ số với thiết kế sản phẩm du lịch có chiều sâu sẽ giúp du khách chuyển từ trải nghiệm “đến xem” sang “đến để hiểu”, từ đó tăng mức độ gắn kết với điểm đến và tạo động lực quay trở lại.
Trong những tháng cuối năm 2026, ngành Du lịch Hà Nội đặt mục tiêu triển khai chiến dịch chuyển đổi số trong 100 ngày, phấn đấu có ít nhất 10 điểm du lịch được số hóa toàn diện, đồng thời mở rộng vé điện tử tại khoảng 25-30% điểm tham quan, du lịch. Thành phố cũng xác định 23 cơ sở dữ liệu chuyên ngành phục vụ kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu quản lý.
Đây là những bước đi quan trọng nhằm chuyển từ ứng dụng công nghệ đơn lẻ sang hình thành hệ sinh thái du lịch số có tính liên thông. Tuy nhiên, số hóa không thể thay thế công tác bảo tồn trực tiếp. Hồ sơ điện tử, hình ảnh 3D hay không gian tham quan ảo có thể hỗ trợ lưu giữ tư liệu và quảng bá di sản, nhưng không thể thay thế việc bảo vệ kiến trúc gốc, gìn giữ hiện vật và duy trì những thực hành văn hóa đang tồn tại trong cộng đồng.
Vì vậy, mọi hoạt động ứng dụng công nghệ và khai thác sản phẩm du lịch cần bảo đảm tính chính xác của tư liệu, tôn trọng giá trị nguyên gốc, đồng thời có phương án bảo vệ dữ liệu và quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản.
Số hóa di sản không chỉ là câu chuyện đưa những giá trị quá khứ lên không gian mạng, mà còn là quá trình tạo ra phương thức bảo tồn, tiếp cận và khai thác mới. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, công nghệ được ứng dụng phù hợp và các chủ thể cùng tham gia, di sản sẽ có thêm sức sống trong đời sống đương đại, trở thành nguồn lực cho phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch bền vững.
Với nền tảng di sản phong phú cùng những bước đi ngày càng cụ thể trong chuyển đổi số, Hà Nội có cơ hội mở rộng không gian trải nghiệm văn hóa, nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch và khẳng định vị thế của một điểm đến giàu bản sắc. Quan trọng hơn, công nghệ sẽ trở thành cầu nối để những giá trị lịch sử, văn hóa của Thăng Long - Hà Nội tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trao truyền tới các thế hệ mai sau./.
