Đây là một bước đi đột phá trong việc chuyển dịch mạnh mẽ tư duy từ quản lý hành chính sang phục vụ và kiến tạo của chính quyền tại cơ sở.
Phường Thủ Đức (Thành phố Hồ Chí Minh) là phường đầu tiên trên cả nước tiên phong định lượng niềm tin và chất lượng sống của người dân qua một hệ thống chỉ số khoa học, bám sát thực tiễn thông qua việc công bố Bộ tiêu chí “Phường hạnh phúc” trên 3 phương diện với 10 tiêu chí và 50 chỉ số. Đây là một bước đi đột phá trong việc chuyển dịch mạnh mẽ tư duy từ quản lý hành chính sang phục vụ và kiến tạo của chính quyền tại cơ sở.
*Đo lường hạnh phúc
Hạnh phúc vốn là một khái niệm trừu tượng, mang tính định tính và phụ thuộc vào cảm nhận chủ quan của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, tại phường Thủ Đức, khái niệm này lần đầu tiên được cụ thể hóa, mô hình hóa một cách khoa học. Bộ tiêu chí “Phường Thủ Đức hạnh phúc” được xây dựng dựa trên cấu trúc toàn diện gồm 3 phương diện: Vật chất – Tinh thần – Nhận thức, cụ thể hóa thành 10 tiêu chí và 50 chỉ số đo lường chi tiết. Các chỉ số này không xa rời thực tế mà bám sát vào từng trải nghiệm sống, từng hơi thở trong sinh hoạt hàng ngày của cư dân trên địa bàn.
Để có được bộ chỉ số hoàn chỉnh, phường Thủ Đức đã phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh triển khai một quy trình nghiên cứu nghiêm túc và bài bản. Phương pháp luận của bộ tiêu chí được đúc kết từ việc tổng quan, vận dụng các thang đo lường hạnh phúc từ các đô thị tiên tiến trên thế giới, kết hợp nhuần nhuyễn với các công cụ khảo sát thực tế. Đó là quá trình tổng hợp kết quả từ việc lấy ý kiến trực tiếp trong nhân dân, khảo sát xã hội học chuyên sâu, tổ chức các buổi tọa đàm và các cuộc trao đổi chuyên môn giữa các học giả, nhà quản lý.
Đáng chú ý, bộ chỉ số là kết quả của một quá trình lao động khoa học nghiêm túc với quy mô lên tới hơn 6.000 mẫu khảo sát. Đối với một đơn vị hành chính cấp phường, đây là một con số đồ sộ, mang lại giá trị thực tiễn và độ tin cậy thống kê rất cao. Ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức cho biết, việc xây dựng bộ tiêu chí hoàn toàn không đơn thuần là ý chí chủ quan từ phía cơ quan chính quyền. Điều này xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân và quan trọng nhất là được đúc kết từ sự đóng góp ý kiến của các chuyên gia, nhân dân tại 52 khu phố.
Kết quả khảo sát bước đầu đã mang lại những tín hiệu rất khả quan. Điểm tự đánh giá của người dân về chỉ số hạnh phúc đạt mức rất cao là 8,41 trên thang điểm 10. Điểm bình quân tính chung qua hơn 50 chỉ số đo lường đạt 7,07 trên 10 điểm. Đặc biệt, yếu tố thuộc về nhận thức và niềm tin ghi nhận mức điểm cao nhất, đạt 7,74 điểm. Những con số này đã minh chứng rõ nét cho tinh thần lạc quan, sự kỳ vọng lớn lao của người dân vào sự phát triển của phường Thủ Đức, của Thành phố Hồ Chí Minh và cả nước.
Dưới góc nhìn chuyên môn, các chuyên gia xã hội học đánh giá rất cao nỗ lực đổi mới tư duy quản trị này. Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, khảo sát “Phường Thủ Đức hạnh phúc” là một nỗ lực rất đáng ghi nhận trong việc tiếp cận quản trị đô thị theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Việc đưa các yếu tố như đời sống tinh thần, niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng và cảm nhận hạnh phúc vào đánh giá phát triển địa phương đã cho thấy một chuyển biến hết sức tích cực, vượt ra ngoài các chỉ số kinh tế, hạ tầng truyền thống trước đây. Mục đích quan trọng nhất của bộ tiêu chí này hoàn toàn không nằm ở việc địa phương đạt được bao nhiêu điểm hạnh phúc, mà là khả năng giúp cấp ủy, chính quyền nhận diện những biến đổi sâu hơn trong đời sống đô thị. Đó là các áp lực tinh thần, mức độ gắn kết cộng đồng, cảm giác thuộc về, niềm tin xã hội và cả những áp lực, căng thẳng đang âm thầm hình thành trong quá trình đô thị hóa nhanh chóng hiện nay. Do đó, bộ tiêu chí cần phải được nhìn nhận đúng đắn như một công cụ nghiên cứu, lắng nghe và phản biện xã hội, chứ không phải một công cụ để chứng minh thành công thuần túy. Để mô hình này có giá trị ứng dụng lâu dài và lan tỏa rộng rãi, điều cốt lõi là phải giữ được tính khách quan tuyệt đối, tránh xu hướng biến “hạnh phúc” thành một chỉ số mang tính tuyên truyền hay thi đua hình thức.
Từ những kết quả định lượng đã đạt được, chính quyền phường Thủ Đức xác định việc công bố bộ tiêu chí chỉ là bước khởi đầu. Mục tiêu cốt lõi là nhìn thẳng vào những hạn chế đã được “lượng hóa” để tìm ra giải pháp khắc phục triệt để. Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức Mai Hữu Quyết nhấn mạnh, ngay sau khi có số liệu, chính quyền phường đã xây dựng kế hoạch khắc phục và tháo gỡ các “điểm nghẽn”. Kế hoạch này không thể chỉ nằm trên giấy mà phải cụ thể hóa thành những giải pháp, những công trình, sản phẩm cụ thể tại từng địa bàn cụ thể. Khu phố nào đang vướng mắc ở chỉ số nào thì phải tập trung tháo gỡ, khắc phục ngay tại khu phố đó. Khi từng khu phố đều có chỉ số “hạnh phúc” tăng cao thì chắc chắn chỉ số chung của toàn phường sẽ phát triển bền vững.
*Cơ chế phản hồi “từ dưới lên”
Một giá trị cốt lõi và lớn nhất mà bộ chỉ số hạnh phúc mang lại chính là việc thiết lập được cơ chế phản ánh “từ dưới lên”. Thay vì áp đặt các chỉ tiêu hành chính từ trên xuống, hệ thống chỉ số này cho phép chính quyền nghe thấy, nhìn thấy và hiểu rõ người dân đang thực sự cần gì, những mặt nào còn hạn chế và địa phương cần phải ưu tiên cải thiện ở lĩnh vực nào. Đây được xem là bước chuyển đổi mang tính bước ngoặt từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị địa phương”, giúp các quyết sách và chính sách ban hành ngày càng sát dòng chảy thực tế đời sống của bà con nhân dân.
Ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh nhìn nhận, qua số liệu khảo sát, có thể thấy rõ tinh thần lạc quan của người dân dù trong bối cảnh nền kinh tế còn đối mặt với nhiều khó khăn. Sự lạc quan này phản ánh hoàn toàn khách quan từ thực tế đời sống an sinh xã hội. Việc tỷ lệ người dân đánh giá từ mức “hạnh phúc” đến “rất hạnh phúc” chiếm ưu thế là một điểm mừng lớn cho đời sống xã hội tại địa phương. Từ thành công bước đầu của phường Thủ Đức, các bên liên quan sẽ tiến hành đề xuất lên cấp có thẩm quyền để xây dựng bộ chỉ số hạnh phúc ở quy mô cấp Thành phố. Tuy nhiên, hướng tiếp cận sẽ không phải là xây dựng một bộ chỉ số chung chung, đồng nhất cho toàn Thành phố, mà sẽ được tinh chỉnh linh hoạt cho từng loại hình địa phương cụ thể. Ví dụ, các khu vực đô thị hành chính sẽ có những tiêu chí tinh chỉnh khác biệt so với khu vực nông thôn, nhưng tất cả đều dựa trên một khung nền tảng khoa học thống nhất. Đây sẽ là cơ sở để xây dựng một đề án lớn về Thành phố đáng sống, với mục tiêu phấn đấu hướng tới 100% xã, phường ở Thành phố đều trở thành những không gian đáng sống.
Sự đồng lòng, hưởng ứng nhiệt tình của người dân chính là thước đo chính xác nhất cho giá trị của bộ tiêu chí này. Theo ghi nhận tại cơ sở, khi chiến dịch khảo sát được triển khai, người dân tại các khu phố đã tham gia một cách hết sức chủ động và hăng say. Ông Lê Xuân Tiến, Trưởng khu phố 38, phường Thủ Đức chia sẻ, bà con đều cảm nhận rõ rệt sự quan tâm sâu sắc của hệ thống chính quyền mới thông qua các chính sách an sinh thiết thực. “Người dân tiếp nhận việc khảo sát một cách hồ hởi, tự giác đóng góp ý kiến thẳng thắn. Bên cạnh những mặt tích cực, bà con cũng cởi mở bày tỏ những mặt còn hạn chế, mong muốn địa phương sớm đầu tư, quy hoạch thêm các khu vui chơi, công viên công cộng hay hệ thống trường học gần gũi, thuận tiện hơn cho con em”, ông Tiến cho biết.
Sự thay đổi về mặt nhận thức của người dân cũng là một điểm nhấn quan trọng. Bà Nguyễn Thị Minh Phương, Trưởng khu phố 39, phường Thủ Đức kể lại, thời gian đầu, nhiều người dân cảm thấy bình thường, thậm chí hoài nghi, nghĩ rằng đây chỉ là cuộc khảo sát mang tính chất “minh họa”, hình thức thông thường. Tuy nhiên, khi ban điều hành khu phố trực tiếp xuống từng hộ gia đình để giải thích, hướng dẫn, đồng bào đã hoàn toàn đồng tình và chủ động đồng hành. Nhiều người dân bất ngờ và xúc động khi được hỏi những câu hỏi liên quan đời sống riêng tư và cảm xúc thường nhật, giúp họ cảm thấy bản thân được quan tâm, trân trọng và có cơ hội nói lên tâm tư nguyện vọng. Việc này đã thực sự tạo nên không khí phấn khởi, chuyển biến rõ nét trong đời sống tinh thần tại cơ sở...
Sau khi công bố bộ tiêu chí, phường Thủ Đức đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ rằng, hạnh phúc không phải là một khẩu hiệu “cửa miệng” hay biểu ngữ mang tính phong trào mà phải là những cảm nhận cụ thể, hiện hữu trong cuộc sống của người dân, được chính quyền lắng nghe và nỗ lực cải thiện từng ngày. Với phương châm hành động mới: “Thủ Đức - Hạnh phúc - Nghĩa tình - Vươn mình phát triển”, địa phương đang khẳng định quyết tâm chính trị cao trong việc đặt sự hài lòng, chất lượng sống của con người vào vị trí trung tâm của mọi quyết sách phát triển trong kỷ nguyên mới./.
