Sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người: Đặt quyền và lợi ích của trẻ em lên hàng đầu
Tại cuộc họp, các chuyên gia cũng nhấn mạnh cần bảo đảm quyền tham gia của trẻ em, phân biệt tham vấn xây dựng chính sách với lấy ý kiến khi áp dụng cụ thể; đồng thời có cơ chế đánh giá độc lập, ngăn ngừa ép buộc, thao túng và bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ.
Chiều 27/10, tại Bộ Y tế, Uỷ viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã chủ trì buổi họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với sự tham gia của đại diện các ban, bộ, ngành Trung ương, đại diện tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam; lãnh đạo Bộ Y tế và các Vụ, Cục, Văn phòng Bộ, Bệnh viện, Trung tâm trực thuộc Bộ. Cuộc họp báo còn có sự tham gia của các chuyên gia nhi khoa, ngoại khoa, ghép tạng... đầu ngành của Việt Nam.
* Hoàn thiện hành lang pháp lý, mở rộng cơ hội ghép mô, tạng
Thông tin với báo chí, Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà cho biết Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, góp phần phát triển ghép mô, bộ phận cơ thể người tại Việt Nam.
Từ khi ca ghép tạng đầu tiên được thực hiện năm 1992 đến tháng 3 năm 2026, cả nước đã thực hiện tổng số 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, đem lại cuộc sống cho rất nhiều người trong đó có cả trẻ em. Tuy nhiên, trong quá trình 20 năm thực hiện đã có nhiều bất cập nên việc sửa đổi là rất cần thiết.
Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà cho biết khoảng trống pháp lý hiện tại: Luật năm 2006 chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người; không cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi hiến sau khi chết; không cho phép lấy mô tái sinh ở người dưới 18 tuổi.
Nhu cầu ghép ở trẻ em mỗi năm: ghép gan: 55 ca/năm; ghép thận: 60 ca/năm; Tích lũy số ca trong danh sách chờ ghép hiện nay như ghép gan: khoảng 200 ca. Theo ước tính của Bệnh viện Nhi Trung ương, nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu chỉ đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu do pháp luật chưa cho phép hiến ở người dưới 18 tuổi.
Về cơ sở khoa học, theo Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà, việc ghép tạng ở người lớn cho trẻ em sẽ gặp nhiều khó khăn do sự chênh lệch về kích thước, mạch máu, giải phẫu và độ tương thích sinh học. Các tế bào được xem xét cho phép trẻ em hiến là tế bào gốc tạo máu, được thu nhận từ tủy xương, từ máu ngoại vi, từ máu dây rốn. Đối với bệnh nhi, tủy xương là nguồn tế bào được ưu tiên.
Ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài là phương pháp điều trị, nhiều khi là cơ hội chữa khỏi duy nhất, cho các nhóm bệnh sau: Bệnh ác tính: bệnh bạch cầu cấp, u lympho và các bệnh máu ác tính khác; Bệnh lý huyết học lành tính: suy tủy xương, thiếu máu tan máu bẩm sinh (Thalassemia); Rối loạn miễn dịch bẩm sinh và một số bệnh rối loạn chuyển hóa bẩm sinh.
Sau khi lấy tế bào gốc tạo máu ra khỏi cơ thể, cơ thể tiếp tục sản sinh tế bào gốc tạo máu.
Dự thảo Luật quy định cấm hành vi lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống; chỉ được lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi chết và được cha mẹ/người giám hộ đồng ý.
Hiến mô ở người dưới 18 tuổi khi còn sống: Chỉ được hiến mô tái sinh (chủ yếu là tế bào gốc tạo máu) để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến cho người là thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Bảo đảm các điều kiện: Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ.
Được hiến mô thuộc bộ phận cơ thể không tiếp tục sử dụng được cho chính người đó khi có sự đồng ý của cả người đó và cha mẹ hoặc người giám hộ.
Về các biện pháp kiểm soát và phòng chống mua bán mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi, Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà cho biết, dự thảo đề cập các biện pháp cụ thể như: Quy định có sự đồng ý của trẻ và cả cha, mẹ hoặc người giám hộ đương nhiên (theo quy định tại Điều 52 Bộ luật Dân sự). Chỉ giới hạn trẻ 15-18 tuổi được hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; Trẻ dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị em ruột: Bộ Y tế sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi hiến: chỉ cho anh, chị em ruột. Được tư vấn độc lập theo quy trình do Bộ Y tế ban hành để bảo đảm người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, tự nguyện và không bị cưỡng ép hiến mô. Sự phản đối, không đồng ý của trẻ trong bất cứ tình huống, thời điểm nào đều được tôn trọng và ghi nhận.
Đối với hiến sau khi chết: Phải được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn. Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn được bảo đảm độc lập, khách quan được quy định rất chặt chẽ. Thực tiễn Việt Nam là quốc gia đứng thứ Tư trên thế giới về mức độ quy định chặt chẽ trong xác định chết não. Một người chỉ được xác định là chết não, chết tuần hoàn khi tất cả các thành viên chuyên môn Hội đồng kết luận là chết não hoặc chết tuần hoàn. Phải có đăng ký hiến hoặc có nguyện vọng hiến trước khi chết. Được sự đồng ý của người đại diện của người hiến (cha, mẹ hoặc người giám hộ).
Cùng đó, dự thảo Luật cũng bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên; tạo phôi để lấy tế bào; lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai và tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép bộ phận cơ thể trái quy định. Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh, hiến mô, tạng là nghĩa cử nhân văn cao đẹp, thể hiện truyền thống "lá lành đùm lá rách" của dân tộc.
"Một chính sách tốt chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi người dân hiểu đúng và đồng thuận. Bộ Y tế mong muốn các cơ quan báo chí tiếp tục đồng hành, thông tin chính xác, khách quan, góp phần tạo đồng thuận xã hội và lan tỏa tinh thần hiến tặng sự sống", Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà bày tỏ.
* Bảo đảm quyền trẻ em, ngăn ngừa ép buộc và trục lợi trong hiến mô, tạng
Tại cuộc họp báo, các chuyên gia, nhà quản lý và nhà khoa học đã trao đổi, giải đáp các câu hỏi của báo chí xoay quanh đề xuất hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi. Các ý kiến tập trung làm rõ sự cần thiết, phạm vi áp dụng của chính sách đối với từng trường hợp hiến khi còn sống và sau khi qua đời; những băn khoăn về quyền trẻ em, khả năng tự quyết định, vai trò của cha mẹ, nguy cơ bị ép buộc, mua bán, trục lợi; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính tự nguyện, an toàn y khoa và bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích của trẻ em.
Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho biết, quy định về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người ở người dưới 18 tuổi cần được nhìn nhận trên cơ sở khoa học, pháp lý và mục tiêu nhân văn là cứu chữa người bệnh. Theo ông Nguyễn Huy Quang, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và ghép tế bào gốc đã được các cơ quan chức năng xem xét trước khi trình Quốc hội. Ông cho rằng cần đánh giá quy định từ nhiều chiều, đặc biệt là khả năng mở rộng nguồn mô hiến phục vụ điều trị, góp phần cứu sống những bệnh nhân đang cần ghép.
Ông Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh cần phân biệt rõ việc lấy mô có khả năng tái sinh từ người hiến sống với việc lấy mô, bộ phận cơ thể từ người chết. Việc giải thích đầy đủ phạm vi, điều kiện và nguyên tắc áp dụng quy định sẽ giúp công chúng hiểu đúng bản chất của chính sách, tránh đánh đồng những trường hợp khác nhau.
Bên cạnh đó, ông bày tỏ lo ngại trước tình trạng một số tài khoản mạng xã hội sử dụng tiêu đề giật gân, đánh tráo khái niệm, khiến người dân hiểu sai nội dung dự thảo luật. Theo ông, phản biện chính sách là cần thiết, nhưng phải dựa trên thông tin chính xác, lập luận có căn cứ, tránh biến tranh luận thành công kích cá nhân hoặc bôi xấu các cơ quan, tổ chức.
Từ thực tế này, ông đề nghị các cơ quan chức năng chủ động hơn trong truyền thông chính sách ngay từ quá trình xây dựng dự thảo; tổ chức tham vấn phù hợp, xác định rõ đối tượng, nội dung và phương pháp lấy ý kiến. Khi phát sinh vấn đề gây tranh luận, cần kịp thời cung cấp thông tin, huy động chuyên gia, nhà khoa học giải thích rõ các khía cạnh pháp lý và chuyên môn. Truyền thông minh bạch, có trách nhiệm sẽ góp phần củng cố niềm tin xã hội, tạo môi trường phản biện lành mạnh và giúp chính sách nhân văn được nhìn nhận khách quan, đầy đủ.
Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam nhấn mạnh: “WHO ủng hộ việc tạo điều kiện cho hoạt động hiến và ghép nhằm cứu sống người bệnh, bao gồm việc hiến tặng phù hợp có sự tham gia của trẻ em, với điều kiện lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu”. WHO hoan nghênh những cải cách được đề xuất đối với hệ thống hiến, ghép mô, tạng của Việt Nam, đồng thời nhận định dự thảo luật nhìn chung phù hợp với định hướng hướng dẫn của WHO và thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, bà cho rằng vẫn cần tăng cường các quy định về biện pháp bảo vệ người chưa thành niên và tổ chức thực hiện.
Tại cuộc họp, các chuyên gia cũng nhấn mạnh cần bảo đảm quyền tham gia của trẻ em, phân biệt tham vấn xây dựng chính sách với lấy ý kiến khi áp dụng cụ thể; đồng thời có cơ chế đánh giá độc lập, ngăn ngừa ép buộc, thao túng và bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ. Dự thảo luật cho phép người dưới 15 tuổi đăng ký hiến mô, tạng khi có sự đồng ý của người đại diện, nhưng việc hiến phải tuân thủ điều kiện nghiêm ngặt. Hiến mô tái sinh được giới hạn trong anh chị em ruột; hiến tạng từ người chết não cần sự đồng ý chặt chẽ của gia đình và giám sát độc lập...
Phát biểu kết luận cuộc họp, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người cần xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, hướng tới mục tiêu cao nhất là chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân. Quá trình xây dựng chính sách phải bảo đảm tính nhân văn, đồng thời cân nhắc thận trọng các vấn đề pháp lý, đạo đức và quyền lợi của những người liên quan, nhất là trẻ em.
Bộ trưởng cho rằng, ghép mô, tạng mở ra cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, trong đó có những người chỉ còn hy vọng vào việc được ghép tạng. Đằng sau mỗi trường hợp là nỗi mong mỏi của người bệnh và gia đình, cũng như trách nhiệm của ngành y tế trong việc tìm kiếm những giải pháp phù hợp để cứu chữa người bệnh. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn mà còn góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận các phương pháp điều trị tiên tiến, mang lại hy vọng cho những người đang chờ được ghép tạng.
Tuy nhiên, việc sửa đổi pháp luật phải đi đôi với bảo đảm các nguyên tắc tự nguyện, không ép buộc, không để xảy ra tình trạng lợi dụng chính sách, mua bán hoặc trục lợi từ hoạt động hiến, ghép mô, tạng. Đối với trẻ em, các quy định cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ, đồng thời xác định rõ điều kiện, trình tự, trách nhiệm của các bên liên quan.
Bộ trưởng Bộ Y tế mong muốn các chuyên gia, nhà khoa học, cơ quan báo chí và người dân tiếp tục đóng góp ý kiến để cơ quan soạn thảo hoàn thiện dự án luật, tạo cơ sở pháp lý chặt chẽ, khả thi, vừa bảo vệ quyền con người, vừa mở ra thêm cơ hội sống cho người bệnh./.
