Những ngày tháng 3 âm lịch, không gian Di tích Tháp Bà Pô Nagar ở phường Bắc Nha Trang (tỉnh Khánh Hòa) trở nên linh thiêng và rộn ràng hơn bao giờ hết.
Từ sáng sớm, từng đoàn du khách hành hương về với tháp để tế lễ, tham quan rất trang nghiêm. Trong nắng sớm, tiếng trống, tiếng chiêng, hòa quyện cùng sắc phục Chăm, áo dài truyền thống và hương trầm tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt bên dòng sông Cái. Người dân thập phương có dịp tham gia vào lễ hội cùng với cộng đồng người Chăm ở Khánh Hòa tạo nên sắc thái văn hóa đặc trưng.
* Đặc sắc nơi Mẫu Thiên Y A Na
Trên đồi Cù Lao (phường Bắc Nha Trang) các tháp gạch cổ vẫn đứng trầm mặc với thời gian. Dưới chân tháp, dòng người nối nhau dâng hương. Nhiều đoàn chuẩn bị lễ vật từ nhiều ngày trước, có đoàn đi từ vùng đồng bào Chăm, có đoàn đến từ các làng nghề, câu lạc bộ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na với sự thành kính. Họ cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia đình bình an.
Trong khuôn khổ Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar Nha Trang năm 2026, lễ rước nước diễn ra sáng 5/5, tức ngày 19/3 âm lịch. Đoàn rước xuất phát từ di tích Tháp Bà Pô Nagar đến Chùa Hang để xin nước thiêng. Sau đó, đoàn trở về khu vực Mandapa. Tại đây, các thiếu nữ trong trang phục truyền thống thực hiện nghi lễ dâng nước lên Mẫu.
Những ngày này, tại Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar Nha Trang diễn ra nhiều chương trình ý nghĩa như khai mạc, nghi thức đánh trống khai hội và dâng hương tại Tháp Chính; lễ Mộc dục; thay y Mẫu diễn. Đây là nghi thức cổ truyền. Ban Nghi lễ thực hiện các nghi lễ xin lễ, gỡ xiêm y, tắm tượng và đắp y mới.
Ngoài ra, còn có lễ rước kiệu, cầu siêu và thả hoa đăng diễn ra tại bờ kè sông Cái, phía dưới di tích Tháp Bà Pô Nagar. Đoàn rước đi theo tuyến đường Tháp Bà, đường Trần Phú, đường Cù Huân, dọc bờ kè về phía cầu Xóm Bóng và sân khấu lễ thả hoa đăng, gửi gắm ước nguyện bình an cho cộng đồng.
Lễ cầu Quốc thái dân an được tổ chức trước Tháp Chính. Đây là nghi lễ cầu nguyện cho đất nước hòa bình, nhân dân an lạc, mưa thuận gió hòa. Cùng ngày, lễ dâng hương của các hội diễn ra tại Tháp Chính. Buổi tối, lễ Cầu an của đồng bào Chăm diễn ra tại khu vực Mandapa do Hội đồng chức sắc Chăm thực hiện. Nghi lễ tái hiện sinh hoạt tín ngưỡng của người Chăm tại các đền tháp, cầu xin mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, nhân dân được ấm no, hạnh phúc và may mắn.
Ông Kadhar Kỷ, Chức sắc người Chăm chia sẻ, các nghi lễ rước nước, cầu an, thả hoa đăng đều gửi gắm một thông điệp chung. Đó là mong muốn một năm mới tốt đẹp, lời cầu xin thần linh và Mẹ Thiên Y A Na, Người Mẹ Xứ sở, che chở cho dân làng...
Trong dòng chảy lễ hội, đồng bào Chăm là chủ thể văn hóa trong nhiều nghi thức. Họ mang theo tri thức tín ngưỡng, trang phục, lễ vật, bài khấn và cách hành lễ được truyền qua nhiều thế hệ. Sự hiện diện của chức sắc Chăm làm cho lễ hội giữ được căn cốt. Sự tham gia của cộng đồng người Việt trong tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na cũng cho thấy quá trình giao thoa văn hóa lâu dài trên vùng đất Khánh Hòa.
Tháp Bà Pô Nagar vốn là một di sản kiến trúc nghệ thuật đặc sắc của người Chăm. Theo tư liệu được công bố, di tích được xây dựng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII trên đồi Cù Lao để thờ Nữ thần Pô Nagar, Mẹ Xứ sở của người Chăm. Khu di tích gồm không gian Mandapa và khu đền tháp. Hiện di tích còn 5 công trình kiến trúc ở hai mặt bằng chính. Trong đó, Tháp Đông Bắc còn gọi là Tháp Chính, cao 23m. Tháp Nam cao 18m. Tháp Đông Nam cao 7,1m. Tháp Tây Bắc cao 9m.
Di tích Tháp Bà Pô Nagar đã được xếp hạng di tích quốc gia vào năm 1979. Ngày 17/1/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 152/QĐ-TTg về việc xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, trong đó có Di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Bà Pô Nagar Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Đây là niềm vinh dự lớn của cộng đồng các dân tộc nói chung ở Khánh Hòa.
* Phát huy giá trị văn hóa trong bối cảnh hội nhập
Việc được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt là dấu mốc quan trọng. Danh hiệu này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và tín ngưỡng của Tháp Bà Pô Nagar. Đây cũng là trách nhiệm lớn đối với tỉnh Khánh Hòa, ngành văn hóa và Ban Quản lý di tích. Công tác bảo tồn không dừng ở việc giữ gìn kiến trúc, mà còn phải bảo vệ không gian lễ hội, giữ gìn nghi lễ, nâng cao chất lượng phục vụ và xây dựng nếp sống văn minh tại di tích.
Bà Nguyễn Thị Thúy Hằng, Trưởng Ban Quản lý di tích Tháp Bà Pô Nagar cho biết, lễ hội năm nay được chuẩn bị chu đáo. Ban Quản lý chú trọng công tác an toàn vệ sinh thực phẩm, an ninh trật tự và vệ sinh môi trường. Năm nay, Ban Tổ chức bố trí thêm nhiều vị trí có mái che giúp người dân có nơi nghỉ ngơi, chuẩn bị lễ và thực hành nghi lễ trong nhiều ngày tại khu vực phía sau Tháp Chính. Đơn vị cũng nâng cao chất lượng phục vụ để người dân và du khách đến với tháp ngày càng thuận lợi hơn.
Với du khách, Tháp Bà Pô Nagar là điểm đến văn hóa đặc sắc mà họ luôn muốn tìm đến, bởi kiến trúc Chăm cổ vẫn còn trường tồn với thời gian. Tại đây, du khách được nghe câu chuyện về Mẹ Xứ sở, được nhìn thấy nghi lễ cổ xưa còn mãi lưu giữ trong cộng đồng... tạo ra trải nghiệm văn hóa có chiều sâu.
Bà Nguyễn Thị Hoa, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ, bà rất bất ngờ khi được tham gia Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar trong chuyến du lịch Nha Trang. Lễ hội giúp du khách hiểu thêm về văn hóa Chăm, tín ngưỡng thờ Mẫu và sự giao thoa văn hóa Việt - Chăm trên vùng đất Khánh Hòa. Bà thấy đây là trải nghiệm rất ý nghĩa. Nha Trang ngoài có biển đẹp, còn có chiều sâu văn hóa.
Điểm đáng chú ý của lễ hội là sự gắn kết giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa, Ban Quản lý di tích, chức sắc Chăm và các đoàn thực hành tín ngưỡng cùng tham gia tổ chức. Các chương trình nghệ thuật, hoạt động dâng hương, nghi lễ cầu an, lễ thả hoa đăng và lễ tế cổ truyền tạo nên chuỗi sinh hoạt văn hóa liên tục.
Những ngày này, tiếng trống lễ hội vang lên trên đồi Cù Lao, dòng người vẫn tấp nập đến dâng hương trước Tháp Chính. Sắc phục Chăm hòa cùng hương trầm và ánh hoa đăng trên sông Cái đã tạo nên vẻ đẹp lung linh, huyền ảo. Từ không gian linh thiêng ấy, di sản Chăm tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa mai sau./.
