Dù ở địa bàn biên giới nhưng sản phẩm hàng hóa, nông sản bày bán ở chợ khá đa dạng, đáp ứng được nhu cầu mua sắm, tiêu dùng của người dân địa phương và vùng phụ cận.
Ở miền Tây Nghệ An, những chợ phiên vùng cao, biên giới nổi tiếng như Mường Quạ (xã Môn Sơn), Mường Chon (xã Bình Chuẩn), Tri Lễ (xã Tri Lễ), Nga My (xã Nga My), Nhôn Mai (xã Nhôn Mai)… không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian văn hóa sống động, đặc sắc, nơi lưu giữ phong tục, tập quán và bản sắc đặc trưng của cộng đồng các dân tộc Thái, Đan Lai, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu... Trong dòng chảy của nhịp sống hiện đại, việc khôi phục và phát huy giá trị của chợ phiên tại mỗi địa bàn đang góp phần kết nối cộng đồng, mở ra hướng đi hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch, tạo sinh kế bền vững cho người dân.
* Không gian văn hóa độc đáo, đặc trưng
Những ngày có chợ phiên, khi sương sớm còn bao phủ bản làng, trên các con đường vắt những lưng chừng núi, từng nhóm người đã vội vàng xuống núi, tìm về chợ. Người ở bản xa đi từ lúc gà rừng vừa eo óc gáy sáng, sương mờ chưa tỏ mặt người. Người ở bản gần thì rảo bước chân mau khi mặt trời vừa kịp nhú núi. Trên lưng họ là gùi hàng đựng đầy những sản vật của gia đình nuôi trồng, làm ra được.
Trong thung lũng, nơi rẻo cao hay bên hạ nguồn con suối, những buổi chợ phiên đều mang trong mình vẻ đẹp mộc mạc, giản dị, nguyên sơ nhưng hội tụ đa sắc màu văn hóa của các cộng đồng dân tộc, kết tinh giá trị văn hóa bản địa. Trong tâm thức của đồng bào vùng cao, chợ phiên là “điểm hẹn” gặp gỡ, kết nối mọi người nên từ người già đến trẻ nhỏ, ai cũng khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất, rực rỡ nhất.
Trong không gian chợ phiên, những gian hàng không cần quầy kệ cầu kỳ, có khi chỉ là tấm bạt trải đất, vài chiếc mẹt tre, hay một góc lán nhỏ dựng bằng nứa... Nhưng trên đó lại là cả một thế giới sản vật phong phú của núi rừng. Từ những bó rau xanh, nải chuối, măng tươi, đến những con gà, con lợn nhốt trong lồng tre; chiếc dao, lưỡi cuốc, tấm thổ cẩm dệt tay đầy màu sắc, hoa văn... Mỗi sản phẩm không chỉ có giá trị sử dụng mà còn chứa đựng câu chuyện văn hóa, dấu ấn lao động cần cù, tập quán sản xuất và tri thức bản địa được truyền từ đời này sang đời khác.
Mang đến chợ phiên Nga My (xã Nga My, Nghệ An) những bó rau dớn xanh mướt, gần 10 búp chuối rừng, những đọt măng cùng một giỏ nấm rừng tươi, bà Lô Thị Hương (bản Canh, xã Nga My, Nghệ An) cho biết, những sản phẩm này đều thu hái trong rừng từ ngày hôm trước nên giữ được nguyên vị tươi ngon. Bán được bao nhiêu thì bán, không hết thì lại mang về để gia đình sử dụng. Được đi chợ phiên, gặp gỡ người quen là vui lắm rồi.
Chợ phiên Nhôn Mai (bản Tân Mai, xã Nhôn Mai, Nghệ An) tổ chức định kỳ vào Chủ nhật tuần thứ nhất và tuần thứ ba mỗi tháng. Dù ở địa bàn biên giới nhưng sản phẩm hàng hóa, nông sản bày bán ở chợ khá đa dạng, đáp ứng được nhu cầu mua sắm, tiêu dùng của người dân địa phương và vùng phụ cận.
Cùng nhóm bạn ngồi quây quần bên chiếc bàn nhỏ trong quán ẩm thực, ông Xồng Bá Pó (bản Phá Mựt, xã Nhôn Mai, Nghệ An) cho biết, cả tuần nay ai cũng đi làm nương, làm rẫy. Hôm nay chợ phiên mới được xuống núi, anh em bạn bè gặp gỡ với nhau. Những người bạn của ông không chỉ có người trong bản mà còn ở các bản xa - những bản ở trên “lưng mây”, “đỉnh trời” như Huồi Măn, Huồi Cọ… của xã biên giới Nhôn Mai.
Chợ phiên Tri Lễ (xã Tri Lễ, Nghệ An) trên đỉnh Pa Cà Tún, tổ chức vào ngày đầu tháng. Từ lâu, chợ đã trở thành nơi hội tụ văn hóa, ẩm thực, những sản phẩm đặc trưng vùng miền của đồng bào các dân tộc. Dễ bắt gặp nhất trong chợ là các loại rau rừng, củ, quả, các loại măng, nếp nương, cơm lam, thịt khô, da trâu, rượu Mông-pê, thắng cố ngựa... Đến với chợ phiên này, ngoài việc khám phá, trải nghiệm không gian văn hóa vùng cao, nét tinh tế trong các món ăn, thức quà đậm đà bản sắc, lạc mắt vào sắc màu thổ cẩm, du khách còn được xem các chàng trai say sưa trình diễn múa khèn - loại nhạc cụ truyền thống của đồng bào Mông.
Chợ phiên Mường Chon (xã Bình Chuẩn, Nghệ An) nằm trong thung lũng, dưới chân núi Pù Huột. Nhiều năm đi vào hoạt động, ẩm thực chợ phiên trở thành một “đặc sản” khó quên đối với du khách. Ngoài những mặt hàng như thổ cẩm, rượu men lá, mật ong rừng, măng khô, nấm, thịt gia súc, gia cầm… Những món ăn truyền thống như các loại moọc, cá suối nướng, cơm lam, cải muối ống nứa, lợn bản hấp lá chuối, thịt lợn sấy khô… cũng được bày bán nhiều, rất hấp dẫn vị giác và gợi mở cả một không gian văn hóa ẩm thực đậm đà bản sắc.
* Tạo điểm nhấn thu hút, tăng tính trải nghiệm
Thực tế ở Nghệ An, có thời điểm, nhiều phiên chợ dần thưa vắng, thậm chí đứng trước nguy cơ biến mất. Đơn cử như chợ phiên Mường Chon, được huyện Con Cuông (cũ) khôi phục từ tháng 11/2020. Sau đó, ảnh hưởng của COVID-19, chợ phiên phải tạm dừng hoạt động. Từ đầu tháng 5/2022, chợ phiên Mường Chon mở cửa trở lại.
Ông Lô Văn Lý, Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An cho biết, cấp ủy, chính quyền địa phương xác định việc khôi phục, mở lại chợ phiên là hướng đi quan trọng nhằm thúc đẩy kinh tế hộ gia đình, đồng thời tạo nền tảng cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Chợ phiên Mường Chon không chỉ dừng lại ở hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, nâng cao giá trị sản phẩm, tạo thu nhập cho người dân mà còn là điểm tựa để gắn kết cộng đồng và hồi sinh văn hóa vùng cao.
Cuối tháng 7/2025, do ảnh hưởng của đợt lũ ống, lũ quét lịch sử gây thiệt hại nặng, các chợ phiên trên địa bàn các xã Nga My, Nhôn Mai, Tri Lễ, Môn Sơn… phải dừng hoạt động do bị hư hỏng, tàn phá nặng nề. Cuối tháng 1/2026, chính quyền và nhân dân các địa bàn mới tổ chức hoạt động trở lại các chợ phiên nhằm tạo không gian giao thương nông sản, sản phẩm thủ công truyền thống và hàng hóa bản địa, góp phần tạo sinh khí mới, sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân.
Ông Mạc Văn Nguyên, Bí thư Đảng ủy xã Nhôn Mai, Nghệ An chia sẻ, việc khôi phục chợ phiên đã tạo điều kiện để người dân duy trì những tập quán sinh hoạt truyền thống, đồng thời khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa. Chợ phiên đã trở thành một “sản phẩm du lịch” độc đáo. Du khách đến chợ vừa mua sắm, trải nghiệm văn hóa, từ đó tạo ra giá trị kinh tế kép: vừa tiêu thụ sản phẩm, vừa phát triển dịch vụ.
Hiện nay, các chợ phiên đã được cải tạo, chỉnh trang khuôn viên tương đối rộng rãi. Các khu bày bán sản phẩm được sắp xếp, bố trí gọn gàng, đảm bảo vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm. Ngoài đầu tư hạ tầng, hỗ trợ xây dựng thương hiệu sản phẩm cho người dân, chính quyền địa phương cũng khảo sát, chọn lựa, đưa vào chợ phiên những hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao để vừa tăng tính bảo lưu, trao truyền, quảng bá giá trị văn hóa bản địa và vừa níu chân, thu hút khách du lịch.
Chợ phiên Mường Chon (xã Bình Chuẩn, Nghệ An) còn tổ chức các trò chơi dân gian của đồng bào dân tộc như tung còn, chơi đánh Tó mặng, thi bắt cá trên suối. Chợ phiên Tri Lễ (xã Tri Lễ) có tổ chức thi chọi trâu, đấu vật… Chợ phiên Mường Quạ (Môn Sơn) có các trò chơi nhảy sạp, đánh khắc luống, tổ chức gian hàng 0 đồng… Đặc biệt, khi đến chợ phiên, du khách có thể trải nghiệm cùng người dân địa phương - chủ thể những gian hàng tham gia dệt vải, chế biến món ăn truyền thống…
Từ chức năng trao đổi hàng hóa, lưu giữ ký ức, truyền tải văn hóa, gắn kết cộng đồng và mở ra cơ hội phát triển kinh tế, mỗi chợ phiên trở thành “bảo tàng sống” của văn hóa dân tộc - nơi mà mỗi con người là một mảnh ghép tạo nên bức tranh đa sắc; mỗi sản phẩm, mỗi món ăn đều mang theo dấu ấn riêng của từng dân tộc.
Giữa nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng bản làng, những phiên chợ vùng cao, biên giới miền núi Nghệ An vẫn giữ cho mình nhịp riêng - chậm rãi nhưng sâu lắng, giản dị nhưng đầy sức sống; qua đó góp phần làm nên bản sắc riêng của miền Tây Nghệ An./.
