Từ mạch nguồn Quốc học, Việt Nam hướng tới những đỉnh cao tri thức mới, nơi giáo dục không chỉ đào tạo nhân lực chất lượng cao mà còn kiến tạo những thế hệ nhân tài có năng lực, bản lĩnh và khát vọng phụng sự đất nước.
950 năm trước, Quốc Tử Giám ra đời, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục nước nhà, khẳng định tư tưởng trọng học, trọng hiền tài của dân tộc. Ngày nay, từ di sản đạo học ấy, Việt Nam đang đặt ra khát vọng mới: Xây dựng những đại học tinh hoa, nơi hội tụ trí tuệ, đào tạo nhân tài và tạo ra những đột phá về khoa học, công nghệ, góp phần nâng cao vị thế quốc gia.
Theo thông tin từ Hội Di sản văn hóa Việt Nam, năm 1070, Văn Miếu được xây dựng vào năm Thần Vũ thứ hai dưới triều vua Lý Thánh Tông. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu. Quốc Tử Giám được xem là trường đại học đầu tiên của Việt Nam.
Thời kỳ đầu, trường chỉ dành riêng cho con vua và con các bậc quyền quý, đại thần theo học nên được gọi là Quốc Tử. Người đầu tiên theo học tại đây là hoàng tử Lý Càn Đức, con trai vua Lý Thánh Tông và Nguyên Phi Ỷ Lan. Năm 1156, Văn Miếu được vua Lý Anh Tông cho sửa sang và chỉ thờ Khổng Tử.
Năm 1253, vua Trần Thái Tông đổi Quốc Tử Giám thành Quốc Học Viện, mở rộng đối tượng tuyển sinh, cho phép con em thường dân có học lực xuất sắc theo học. Chu Văn An được cử làm Quốc Tử Giám Tư nghiệp dưới triều vua Trần Minh Tông và trực tiếp giảng dạy các hoàng tử. Sau khi ông mất năm 1370, vua Trần Nghệ Tông cho thờ ông tại Văn Miếu bên cạnh nơi thờ Khổng Tử.
Đến thời Hậu Lê, Nho giáo phát triển hưng thịnh. Vua Lê Thánh Tông cho dựng bia đá khắc tên những người đỗ tiến sĩ từ khoa thi năm 1442. Mỗi tấm bia được đặt trên lưng rùa đá. Trong thời gian trị vì của vua Lê Thánh Tông (1460 - 1497), triều đình đều đặn tổ chức khoa thi ba năm một lần với tổng cộng 12 khoa thi.
Trong lịch sử, Văn Miếu - Quốc Tử Giám trải qua nhiều đợt trùng tu lớn, tiêu biểu như vào các năm 1653 và 1717. Việc dựng bia tiếp tục được thực hiện đến cuối thời Lê, niên hiệu Cảnh Hưng.
Năm 1802, vua Gia Long đổi tên thành Văn Miếu Hà Nội. Thời nhà Nguyễn, nơi đây chỉ còn là Văn Miếu của trấn Bắc Thành. Năm 1947, thực dân Pháp làm sập nhà Thái Học, chỉ còn lại nền móng, hai cột đá và bốn nghiên đá. Khu Thái Học hiện nay có diện tích 1.530m², được xây dựng lại trên tổng diện tích 6.150m².
Trải qua gần một thiên niên kỷ với nhiều biến động lịch sử, Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn lưu giữ những dấu ấn đặc biệt của nền giáo dục Việt Nam, trở thành biểu tượng cho truyền thống hiếu học và tinh thần trọng dụng hiền tài của dân tộc.
Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), Hà Nội tổ chức chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, triển lãm, trải nghiệm di sản và hội thảo khoa học, hướng tới tôn vinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài, đồng thời phát huy giá trị của nền Đạo học Việt Nam trong đời sống đương đại.
Ông Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội nhấn mạnh: Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám không chỉ là dịp nhìn lại một chặng đường lịch sử, tri ân các bậc tiền nhân mà còn khẳng định sức sống của những giá trị đã làm nên chiều sâu văn hiến Việt Nam và ý nghĩa của những giá trị ấy đối với tương lai của đất nước. Trong bối cảnh hiện nay, truyền thống Đạo học cần được tiếp nối bằng khát vọng học tập, tinh thần sáng tạo, trách nhiệm cống hiến và những chính sách phát hiện, đào tạo và trọng dụng nhân tài.
Theo ông Phạm Xuân Tài, tinh thần xuyên suốt của chuỗi hoạt động là trân trọng di sản quá khứ, phát huy giá trị trong hiện tại và khơi dậy khát vọng phát triển trong tương lai; kết hợp nghiên cứu khoa học, bảo tồn di sản, giáo dục truyền thống với sáng tạo nghệ thuật đương đại.
Thông qua chuỗi hoạt động, Hà Nội hướng tới phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, làm sâu sắc hơn nhận thức của cộng đồng về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài; đồng thời kết nối di sản với đời sống đương đại, khơi dậy tinh thần học tập, sáng tạo và khát vọng cống hiến trong các thế hệ hôm nay.
Sự kiện cũng góp phần quảng bá hình ảnh Thủ đô Hà Nội nghìn năm văn hiến, khẳng định vai trò của di sản văn hóa trong phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo, nơi các giá trị truyền thống tiếp tục được bảo tồn và lan tỏa trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Từ di sản Quốc Tử Giám, truyền thống trọng học, trọng hiền tài tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới đối với sự phát triển của đất nước. Trong bối cảnh tri thức, khoa học và công nghệ trở thành động lực cạnh tranh giữa các quốc gia, việc phát hiện, đào tạo và trọng dụng nhân tài không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là vấn đề có ý nghĩa chiến lược. Khát vọng ấy đang được cụ thể hóa bằng mục tiêu xây dựng những đại học tinh hoa, đủ năng lực đào tạo nhân tài và tạo ra những đột phá tri thức cho Việt Nam.
Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 20.000 người học các chương trình tài năng, ít nhất 6.000 nghiên cứu sinh; tuyển dụng ít nhất 2.000 giảng viên giỏi từ nước ngoài. Việt Nam phấn đấu có ít nhất 8 cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 200 đại học hàng đầu châu Á và ít nhất một cơ sở thuộc nhóm 100 thế giới trong một số lĩnh vực.
Đáng chú ý, Nghị quyết yêu cầu đầu tư mạnh, có cơ chế đặc thù, vượt trội để phát triển 3-5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế, thực hiện sứ mệnh đào tạo nhân tài quốc gia.
Những mục tiêu này cho thấy yêu cầu phát triển giáo dục đại học không còn dừng ở mở rộng quy mô. Hệ thống phải hình thành những cơ sở có khả năng hội tụ người học xuất sắc, nhà khoa học giỏi, các nhóm nghiên cứu mạnh và nguồn lực khoa học, công nghệ hiện đại; qua đó tạo ra những giá trị mới cho đất nước.
Nếu Quốc Tử Giám từng là nơi đào tạo những người học ưu tú trong một giai đoạn lịch sử thì đại học tinh hoa ngày nay phải tiếp nối sứ mệnh phát hiện, bồi dưỡng nhân tài trong một không gian rộng lớn hơn, với sự cạnh tranh toàn cầu về tri thức, công nghệ và con người.
Để hiện thực hóa khát vọng xây dựng những đại học tinh hoa, bên cạnh nguồn lực đầu tư, yêu cầu quan trọng là hình thành cơ chế đủ sức thu hút, phát huy và giữ chân người giỏi. Muốn cạnh tranh với các đại học hàng đầu trong khu vực và thế giới, các trường cần có quyền chủ động cao hơn trong học thuật, tuyển dụng, đãi ngộ nhân tài, đặt hàng nghiên cứu, hợp tác quốc tế và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Tự chủ phải gắn với trách nhiệm giải trình, đồng thời tạo không gian cho sáng tạo và khả năng phản ứng nhanh trước những thay đổi của khoa học, công nghệ.
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu “học sâu”, gắn việc học với nghiên cứu, trải nghiệm và thực tiễn. Nếu học không gắn với nghiên cứu, không gắn với trải nghiệm, không gắn với những bài toán thực tế thì chắc chắn sẽ tụt hậu.
Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, ngay khi bước vào trường, sinh viên cần được gắn với nghiên cứu; muốn vậy, đội ngũ giảng viên cũng phải làm nghiên cứu. Thước đo đối với một trường đại học không thể chỉ là thứ hạng, số lượng công bố hay những chỉ số đơn lẻ. Điều quan trọng hơn là mỗi trường mang lại giá trị gì cho người học, xã hội và đất nước.
Tuy nhiên, xây dựng những đại học tinh hoa mới giải quyết một phần của bài toán nhân tài. Một quốc gia có thể đầu tư để phát hiện học sinh xuất sắc, xây dựng chương trình tài năng, đào tạo sinh viên, nghiên cứu sinh giỏi, nhưng nếu sau quá trình đó, người tài không có môi trường để tiếp tục phát triển và cống hiến thì nguồn lực đầu tư khó tạo ra giá trị tương xứng.
Bởi vậy, đào tạo nhân tài phải đi cùng trọng dụng nhân tài. Quá trình này cần được đặt trong một chuỗi liên tục, bao gồm phát hiện, tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng, thu hút, sử dụng, đãi ngộ và trao cơ hội để những người có năng lực đảm nhận các nhiệm vụ lớn.
Theo Giáo sư Nguyễn Đình Đức, nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhiệm vụ của đại học không chỉ là đào tạo người học có tri thức, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực cạnh tranh toàn cầu mà còn phải góp phần hình thành thế hệ trí thức trẻ có trách nhiệm xã hội và khát vọng phụng sự đất nước. Năng lực toàn cầu rất quan trọng nhưng tri thức tiếp nhận được phải có khả năng chuyển hóa để giải quyết những vấn đề của Việt Nam.
Trong bối cảnh nhân lực chất lượng cao ngày càng dịch chuyển trên phạm vi toàn cầu, chính sách trọng dụng nhân tài cũng cần được tiếp cận rộng hơn. Thu hút nhân tài không nhất thiết chỉ là đưa trí thức Việt Nam ở nước ngoài trở về làm việc lâu dài trong nước. Quan trọng hơn là xây dựng những cơ chế linh hoạt để họ có thể tham gia giảng dạy, nghiên cứu, hướng dẫn nghiên cứu sinh, chuyển giao công nghệ, kết nối các mạng lưới học thuật và cùng giải quyết những bài toán của Việt Nam. Qua đó, nguồn lực trí tuệ của người Việt trên toàn cầu có thể trở thành một phần của năng lực phát triển quốc gia.
Khát vọng xây dựng những đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế không chỉ nhằm tạo ra các đỉnh cao tri thức, khoa học và công nghệ mà còn mở ra môi trường để nhân tài được phát hiện, đào tạo, trọng dụng và cống hiến. Đó cũng là cách tiếp nối truyền thống trọng học, trọng hiền tài bằng những giá trị và đóng góp thiết thực cho sự phát triển của đất nước.
Gần một thiên niên kỷ đã trôi qua kể từ ngày Quốc Tử Giám được thành lập, nhưng tư tưởng trọng hiền tài vẫn vẹn nguyên giá trị. Nếu di sản đạo học là nền tảng tinh thần được các thế hệ gìn giữ thì xây dựng những đại học tinh hoa, tạo môi trường để người tài phát triển và cống hiến chính là cách tiếp nối thiết thực trong thời đại mới. Từ mạch nguồn Quốc học, Việt Nam hướng tới những đỉnh cao tri thức mới, nơi giáo dục không chỉ đào tạo nhân lực chất lượng cao mà còn kiến tạo những thế hệ nhân tài có năng lực, bản lĩnh và khát vọng phụng sự đất nước./.
Nội dung: Tổng hợp
Thiết kế: Vũ Bắc
Ảnh, video: TTXVN
