Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa: Y tế là nền tảng, giáo dục là thước đo
Nếu y tế là thước đo chất lượng an sinh xã hội thì giáo dục là nền tảng tạo dựng năng lực phát triển lâu dài của mỗi địa phương.
Việc xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa đang được đặt ra không phải là những khẩu hiệu chung chung, mà bằng những tiêu chí cụ thể gắn trực tiếp với đời sống người dân. Trong đó y tế và giáo dục chất lượng cao được xem như hai trụ cột quan trọng để đo năng lực quản trị, mức độ phát triển và chất lượng sống ở cơ sở.
*Bảo vệ sức khỏe nhân dân bằng tư duy quản trị hiện đại
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Cấp xã là cấp gần gũi với dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm được việc thì mọi công việc đều xong xuôi”.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, tư tưởng tiếp tục là nền tảng cho việc xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa kiểu Việt Nam hiện nay. Đây không phải là sự quay lại tư duy bao cấp duy ý chí, mà là cách tiếp cận hiện đại, kiến tạo một cộng đồng dân chủ, hiệu quả, nhân văn và thiết thực.
Nhiều chuyên gia cho rằng, người dân không đánh giá bản chất của mô hình xã hội qua những khẩu hiệu mà cảm nhận qua chất lượng của hệ thống y tế, môi trường sống và thái độ phục vụ minh bạch của chính quyền địa phương. Và một xã hội chỉ thực sự mang bản chất xã hội chủ nghĩa khi quyền được chăm sóc sức khỏe của nhân dân phải bảo đảm một cách toàn diện, công bằng.
Tiến sĩ Phạm Thị Hoàng Hà (Viện trưởng Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng, xây dựng mô hình này đòi hỏi hệ thống an sinh phải có sự dịch chuyển mạnh mẽ từ tư duy "an sinh tối thiểu" sang "an sinh phát triển”. Điều đó đồng nghĩa không chỉ hỗ trợ người dân vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo điều kiện để mọi người có cơ hội phát triển bền vững, có công ăn việc làm, được ấm no và sống một đời hạnh phúc.
Theo bà Phạm Thị Hoàng Hà, bộ tiêu chí an sinh xã hội cho phường xã hội chủ nghĩa ở khu vực đô thị và xã xã hội chủ nghĩa ở khu vực nông thôn phải được định lượng rõ ràng. Đối với phường đô thị, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều phải duy trì ở mức rất thấp, tiến tới xóa bỏ hoàn toàn tình trạng hộ nghèo có khả năng lao động nhưng thiếu sinh kế kéo dài. Đối với xã nông thôn, an sinh xã hội cần gắn chặt với sinh kế bền vững, thu hẹp khoảng cách phát triển với đô thị.
Đồng quan điểm này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Quang Định, Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ hướng tới mục tiêu làm cho địa phương giàu lên về vật chất mà phải bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận các điều kiện phát triển. Việc phát triển kinh tế dứt khoát không được đánh đổi bằng công bằng xã hội. Mọi thành quả phải được phân bổ hợp lý, không để chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn và không ai bị bỏ lại phía sau.
Trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, tiêu chí về y tế cũng không dừng lại ở việc có trạm y tế hay thuốc men cơ bản, mà phải phản ánh trình độ quản trị y tế hiện đại, mang tính dự phòng và bao trùm. Một trong những đề xuất đáng chú ý của nhiều nhà khoa học là 100% cư dân phải được lập hồ sơ sức khỏe điện tử đồng bộ hóa với căn cước công dân. Trạm y tế phường phải đủ năng lực vận hành theo nguyên lý y học gia đình, ứng dụng hệ thống khám chữa bệnh từ xa kết nối trực tiếp với các bệnh viện hạng đặc biệt, nhằm bảo đảm nhân dân được chăm sóc chất lượng cao ngay tại chỗ mà không làm quá tải tuyến trên.
Định hướng này cũng được cụ thể hoá trong chỉ đạo của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại cuộc họp Chính phủ sau khi nhậm chức. Trong số 12 nhiệm vụ trọng tâm mà Thủ tướng nêu, có việc triển khai hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Từ năm 2026, tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho người dân ít nhất mỗi năm 1 lần theo nhóm đối tượng và lộ trình ưu tiên; phấn đấu 100% bệnh viện công lập và tư nhân triển khai bệnh án điện tử, không sử dụng bệnh án giấy.
*Nền tảng kiến tạo con người mới
Nếu y tế là thước đo chất lượng an sinh xã hội thì giáo dục là nền tảng tạo dựng năng lực phát triển lâu dài của mỗi địa phương. Trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh năng lực toàn cầu, yêu cầu đối với giáo dục tại cơ sở không chỉ là xóa mù chữ hay phổ cập giáo dục, mà là đào tạo ra những công dân phát triển toàn diện, có năng lực, hội nhập và làm chủ công nghệ; thu hẹp khoảng cách giáo dục đô thị - nông thôn. Nhiều chuyên gia đề xuất hướng tới 100% trường học từ mầm non đến trung học cơ sở trên địa bàn xã phải đạt chuẩn quốc gia về cơ sở vật chất.
Đáng chú ý, các ý kiến cho rằng, 100% trẻ em phải được tiếp cận kỹ năng số, lập trình cơ bản và ngoại ngữ ngay từ cấp tiểu học nhằm giảm khoảng cách phát triển giữa đô thị với nông thôn, tránh “bất bình đẳng” ngay từ điểm xuất phát, bảo đảm quyền được phát triển ngang bằng cho mọi thế hệ công dân.
Theo nhiều chuyên gia, trong mô hình mới, giáo dục không chỉ là quá trình truyền đạt và tiếp thu kiến thức mà là "mở rộng năng lực phát triển của mỗi cá nhân”, tạo điều kiện để mỗi cá nhân học tập suốt đời, phát triển năng lực sáng tạo, trách nhiệm xã hội, năng lực số và khả năng hợp tác.
Khi gợi mở triển khai thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại Thủ đô Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh: Phát triển để làm gì nếu người dân không được hưởng thành quả phát triển. Vì vậy, việc xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” phải hướng đến nâng cao chất lượng sống cho nhân dân, góp phần xây dựng Thủ đô ngày càng văn minh, hiện đại.
Quan điểm chỉ đạo này của người đứng đầu Đảng ta đã nhận được sự ủng hộ của đông đảo người dân trên toàn quốc trong những ngày qua.
Theo Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng, Đề án thí điểm của thành phố đã xây dựng một hệ thống gồm 54 tiêu chí, trong đó có 52 tiêu chí chính và 2 tiêu chí tổng hợp là "Chỉ số hạnh phúc của người dân" và "Mức độ hài lòng chung". Trong 8 nội dung cốt lõi của Hà Nội, an sinh xã hội chiếm tới 10 tiêu chí, đo lường sát sao từ tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế, giảm nghèo đa chiều, tỷ lệ trường công lập đạt chuẩn quốc gia, cho đến tỷ lệ người dân có hồ sơ sức khỏe điện tử. Cùng với đó, tiêu chí y tế và văn hóa cũng được đánh giá qua tuổi thọ trung bình, số năm sống khỏe và tỷ lệ lao động qua đào tạo.
Nhiều địa phương trên cả nước cũng vừa đề xuất bộ tiêu chí kết hợp chặt chẽ với chỉ số hài lòng thực chất của người dân và chỉ số hạnh phúc. Sự chuyển biến này cho thấy nền quản trị công của chúng ta đang thực sự chuyển từ "quản lý hành chính" sang "quản trị phục vụ". Mọi con số tăng trưởng kinh tế, mọi công trình hạ tầng cuối cùng đều phải quy tụ về một đích đến duy nhất: Người dân có cảm thấy hài lòng không? Người dân có được chăm sóc y tế, giáo dục tử tế không? Nhóm yếu thế có được bảo vệ không?.
Có thể khẳng định, việc kiến tạo mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa với trọng tâm là bảo đảm an sinh xã hội bao trùm, y tế và giáo dục chất lượng cao là một bước chuyển rất quan trọng. Điều đó cho thấy, sức mạnh bền vững của quốc gia không ở đâu xa, mà thể hiện qua sự công bằng của những chính sách an sinh ngay tại cơ sở./.
