Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các bảo tàng đang từng bước thay đổi diện mạo, vượt ra khỏi khuôn khổ của những không gian trưng bày tĩnh, trở thành nơi kết nối sinh động giữa quá khứ và hiện tại.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước. Đối với lĩnh vực văn hóa, việc đẩy mạnh số hóa dữ liệu di sản, phát triển các nền tảng số và đổi mới phương thức truyền tải giá trị lịch sử, văn hóa đang mở ra những hướng đi mới, giúp di sản được bảo tồn, khai thác và lan tỏa hiệu quả hơn trong đời sống đương đại.
Công nghệ số mở lối tiếp cận di sản cho thế hệ trẻ
Sở hữu hơn 200.000 tài liệu, hiện vật, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là một trong những đơn vị tiên phong trong chuyển đổi số. Từ năm 2013, Bảo tàng bắt đầu ứng dụng công nghệ 3D trong trưng bày, từng bước mở rộng không gian bảo tàng lên môi trường trực tuyến. Giờ đây chỉ cần một cú nhấp chuột, khách tham quan có thể dừng lại ở từng hiện vật, quan sát từng chi tiết hoa văn mà trong không gian thực có thể bị hạn chế.
Trong khi đó, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, hiện vật và câu chuyện hiện vật luôn giữ một vai trò trung tâm trong việc xây dựng các hoạt động giáo dục trải nghiệm. Bảo tàng hướng tới từng bước hình thành hệ sinh thái sản phẩm trải nghiệm văn hóa sáng tạo thông qua việc ra mắt mô hình Bộ kit Di sản mới đây. Mô hình là sự kết hợp giữa hiện vật gốc, ứng dụng công nghệ số và chuỗi hoạt động tương tác, giúp công chúng khám phá câu chuyện lịch sử, văn hóa qua 3 tầng trải nghiệm “Chạm”, “Chơi” và “Hiểu”. Mô hình này sẽ tiếp tục được giới thiệu rộng rãi tới công chúng trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam hiện đang lưu giữ hơn 20.000 hiện vật, là đại diện tiêu biểu cho nền mỹ thuật Việt Nam từ thời sơ sử đến ngày nay, trong đó có 9 bảo vật quốc gia. Tuy nhiên, thực tế Bảo tàng vẫn là cái tên ít được biết đến, lượng khách tham quan hạn chế. Nhận thức sâu sắc về thực trạng, những điều bất cập, với tư duy đổi mới và quyết tâm chính trị quyết liệt, bảo tàng đã tiến hành ứng dụng chuyển đổi số trong các hoạt động sáng tạo nhằm nâng cao chất lượng chuyên môn, chất lượng phục vụ.
Từ năm 2017, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam bắt đầu xây dựng dự án ứng dụng thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA. Đây là dự án xã hội hóa chưa từng có tiền lệ. Ứng dụng iMuseum VFA hỗ trợ trên hai hệ điều hành Android và iOS, hướng dẫn tham quan bảo tàng chỉ với một thiết bị điện tử có kết nối Internet.
Kể từ khi ra mắt, iMuseum VFA thu hút khoảng 8% lượng khách sử dụng, gấp 3 lần lượng khách được nhân viên hướng dẫn. Với những tính năng vượt trội và hiệu quả thiết thực, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam vinh dự được trao Giải thưởng Cơ quan nhà nước chuyển đổi số xuất sắc.
Chị Nguyễn Hà My (20 tuổi, phường Đống Đa, Hà Nội) chia sẻ, việc ứng dụng công nghệ số giúp quá trình tham quan trở nên sinh động và thuận tiện hơn. Thay vì chỉ quan sát hiện vật, khách tham quan có thể chủ động tra cứu thông tin, nghe thuyết minh và tìm hiểu thêm về bối cảnh ra đời, giá trị nghệ thuật của từng tác phẩm. Hình thức tiếp cận này góp phần khơi gợi sự tò mò, tạo hứng thú khám phá và giúp người trẻ dễ dàng kết nối với các giá trị văn hóa truyền thống.
Di sản trường tồn cùng tình yêu của thế hệ trẻ
Theo Tiến sỹ Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, chuyển đổi số và công nghệ số đang đóng góp thiết thực vào việc bảo tồn di sản văn hóa nói chung, trong đó có Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Thời gian vừa qua, Bảo tàng tích cực đẩy mạnh các hoạt động chuyển đổi số, tạo ra nhiều sản phẩm, ứng dụng số mang lại hiệu quả thiết thực, như ứng dụng iMuseum VFA, các triển lãm trực tuyến, v.v. Đây là những giải pháp góp phần tích cực nâng cao chất lượng phục vụ khách tham quan, đồng thời quảng bá di sản văn hóa ra thế giới.
Một ý tưởng sáng tạo khác cũng được bảo tàng triển khai thành công, đó là không gian triển lãm mỹ thuật trực tuyến VAES lần đầu tiên ra mắt tại Việt Nam. Không gian số này được dựng 3D mô phỏng không gian thực tế, ở đó người nghệ sĩ có thể tìm cho mình cách trưng bày các tác phẩm phù hợp với nhu cầu, tính sáng tạo. Khách tham quan có thể tiếp cận với các triển lãm và tác phẩm nghệ thuật ở mọi lúc, mọi nơi trên thế giới chỉ với thiết bị kết nối Internet.
Từ chỗ còn chưa nhiều người biết đến hơn 5 năm về trước, đến nay Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã trở thành điểm đến yêu thích của giới trẻ, của các gia đình và công chúng yêu nghệ thuật. Lượng khách tham quan đã tăng hơn 300%, trong đó khách trong nước chiếm khoảng 70%.
Không chỉ ở các bảo tàng lớn, nhiều bảo tàng địa phương cũng tham gia mạnh mẽ vào làn sóng chuyển đổi số. Với nhiều hình thức trải nghiệm mới, du khách được tiếp cận di sản qua những phương thức thể hiện hiện đại, sinh động và hấp dẫn.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng, cần phải thay đổi tư duy của bảo tàng, từ tư duy trưng bày sang tư duy trải nghiệm thông qua kĩ thuật số để bảo tàng trở nên gần gũi hơn với công chúng trẻ, giúp những giá trị di sản trường tồn cùng tình yêu của thế hệ trẻ.
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, việc số hóa hiện vật, đổi mới trưng bày và nâng cao trải nghiệm cho du khách trở thành xu hướng tất yếu của các bảo tàng. Khi chuyển từ tư duy trưng bày sang tư duy trải nghiệm, mỗi hiện vật không chỉ được nhìn ngắm mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho một câu chuyện, một hành trình khám phá lịch sử và văn hóa. Đó cũng là cách các bảo tàng đang từng bước làm mới mình, để di sản tiếp tục được kết nối, lan tỏa, cùng các lĩnh vực văn hóa khác thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới./.
