Các nghệ nhân nơi đây đã biến khung cửi thô sơ thành cầu nối gìn giữ bản sắc văn hóa, phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế bền vững cho địa phương.
Nép mình nơi ngã ba sông ở đầu nguồn châu thổ Cửu Long, nơi dòng nước mát lành của sông Hậu và sông Châu Đốc cùng in bóng những thánh đường Hồi giáo cổ kính hòa quyện tiếng đọc kinh Quan âm vang như nhịp đập của xóm người Chăm, nghề dệt thổ cẩm truyền thống theo đạo Hồi giáo Islam ở An Giang đã và đang được hồi sinh mạnh mẽ dưới đôi tay của những người phụ nữ xóm Chăm ở ấp Phũm Soài, xã Châu Phong, tỉnh An Giang.
Không chỉ truyền lửa đam mê từ thế hệ này sang thế hệ khác, các nghệ nhân nơi đây còn biến khung cửi thô sơ thành cầu nối gìn giữ bản sắc văn hóa, phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế bền vững cho địa phương.
* Thổ cẩm "kể chuyện" nơi ngã ba sông
Về ấp Phũm Soài (xã Châu Phong, tỉnh An Giang) du khách dễ dàng bị cuốn hút bởi hình ảnh những khung cửi dựng san sát bên hiên nhà sàn, nơi các nghệ nhân người Chăm theo đạo Hồi giáo Islam miệt mài đưa thoi, dệt nên những hoa văn đặc trưng mang giá trị văn hóa sâu sắc, gắn bó chặt chẽ với đời sống tín ngưỡng và cộng đồng Hồi giáo Islam ở vùng đầu nguồn châu thổ Cửu Long. Mỗi tấm vải là câu chuyện, lát cắt văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, được truyền từ đời này sang đời khác.
Bà Sala Mah, ngụ ấp Phũm Soài (xã Châu Phong) cho biết, 15 tuổi bà đã dệt được những tấm vải đầu tiên, học từ mẹ và bà. Ngày xưa, mỗi thiếu nữ Chăm biết dệt là một niềm tự hào. Từ nghề dệt, mình có thể làm những chiếc khăn mat’ra, quần áo, rà rông, túi xách,… Còn bây giờ, nghề dệt còn phục vụ du lịch, nhờ vậy mà giữ được nghề truyền thống và có thêm thu nhập để cải thiện cuộc sống gia đình.
Theo bà Sala Mah, thổ cẩm Chăm An Giang với những họa tiết vân mây mềm mại duyên dáng, sóng nước, ô vuông, bông dâu hay kẻ sọc trên tấm vải không chỉ đẹp mắt mà còn phản ánh sinh động thiên nhiên, tôn giáo và lịch sử hình thành, phát triển của đồng bào dân tộc Chăm theo đạo Hồi giáo Islam ở vùng đất An Giang.
Để làm ra sản phẩm thổ cẩm truyền thống của người Chăm ở Châu Phong phải trải qua 6 công đoạn chính, từ việc có sợi thô rồi ngâm nước qua đêm cho mềm; sau đó đem sợi đi nhuộm màu, rồi phơi khô; tiếp đến đánh ra con suốt; đến công đoạn làm canh dọc - công đoạn khó nhất trong dệt, đòi hỏi người thợ phải nắm chắc kỹ thuật như sắp bao nhiêu sợi, màu sắc bao nhiêu, khổ bao nhiêu, chiều dài bao nhiêu. Phải mất khoảng ba ngày chỉ để xỏ go một khung dệt; sau đó thợ sẽ dệt xen kẽ go nền với go hoa văn để tạo nên sản phẩm bền màu, càng dùng càng bóng đẹp.
Ông Mohamad, Chủ cơ sở dệt thổ cẩm Mohamach (ấp Phũm Soài, xã Châu Phong) chia sẻ, nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở Châu Phong ra đời từ khoảng những năm đầu của thế kỷ XIX với cả trăm hộ dân tham gia. Thời hoàng kim, mỗi nhà thường có vài khung dệt, không khí vô cùng náo nhiệt. Các sản phẩm làm ra không chỉ bán trong nước mà còn xuất sang Campuchia, Thái Lan, Malaysia.
Ngày nay, cùng với nhịp sống hiện đại và sự cạnh tranh của hàng công nghiệp giá rẻ khiến nghề mai một, nhiều hộ đành bỏ nghề, tìm sinh kế khác. Nhưng nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Chăm ở xã Châu Phong vẫn được giữ gìn và phát triển bởi những người nặng lòng với giá trị truyền thống.
Theo ông Mohamad, người Chăm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm để không quên phong tục từ thời xưa, để làm những chiếc khăn mat’ra, quần áo, rà rông, túi xách… Khi du khách đến, họ thích các loại túi nhỏ, túi lớn, khăn,… rồi mua về làm quà. Mình vừa có thêm thu nhập để nuôi sống gia đình và để giữ nghề.
“Mỗi sản phẩm thổ cẩm không chỉ là món quà lưu niệm mà còn là cầu nối giữa du khách và văn hóa bản địa, là biểu tượng cho sự gắn kết giữa bảo tồn và phát triển”- ông Mohamad nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, nghề dệt còn tạo sinh kế cho lao động của địa phương, chủ yếu phụ nữ, với thu nhập trung bình từ 150.000-200.000 đồng/ngày, góp phần giảm nghèo và củng cố sự gắn kết cộng đồng.
Không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nghề truyền thống, năm 2024, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, ông Mohamad thành lập Tổ hợp tác du lịch cộng đồng làng Chăm Châu Phong với 12 thành viên ban đầu, do ông làm Tổ trưởng, nhằm gắn kết cộng đồng, phát triển sản phẩm du lịch (như dệt thổ cẩm, ẩm thực, trống Rappana), bảo tồn văn hóa Chăm và phát triển kinh tế.
Đến nay, Tổ hợp tác du lịch cộng đồng làng Chăm Châu Phong kết hợp nhiều hoạt động, như thăm thánh đường Hồi giáo, khám phá nhà cổ, thưởng thức ẩm thực đặc sắc (cà ri bò, tung lò mò, bánh bò nướng,..) và học đánh trống Rappana. Nhờ đó làng nghề biến thành không gian văn hóa sống động.
* Gắn nghề dệt với phát triển du lịch
Khi đến với làng Chăm Châu Phong, du khách không chỉ được đắm mình trong miền cổ tích với những tòa thánh đường Hồi giáo uy nghi, lộng lẫy mà còn được xem, trải nghiệm thực tế các bước xe sợi đến dệt hoa văn trên những tấm thổ cẩm đầy màu sắc; hay thưởng thức những món ẩm thực đặc sắc (cà ri bò, tung lò mò, bánh bò nướng,…) và học đánh trống Rappana - nhạc cụ truyền thống của đồng bào Chăm An Giang.
Ông Bruce William - du khách Canada cho biết, cơ sở dệt thổ cẩm Mohamach (ấp Phũm Soài, xã Châu Phong) là điểm đến quen thuộc của gia đình ông và bạn bè mỗi lần đến An Giang.
“Được trực tiếp xem và trải nghiệm quá trình dệt nên những tấm thổ cẩm đầy màu sắc của người dân tộc Chăm ở Châu Phong là điều rất thú vị. Từ những sợi tơ đơn giản, dưới sự hướng dẫn của những người phụ nữ nơi đây, chúng tôi có thể tự tay dệt tấm vải nhỏ, mang về làm quà lưu niệm, làm kỷ niệm trong hành trình khám phá vùng đất An Giang của Việt Nam”- ông Bruce William chia sẻ.
Ông Mohamad, Chủ cơ sở dệt thổ cẩm Mohamach (ấp Phũm Soài, xã Châu Phong) cho biết thêm, các sản phẩm chủ yếu của cơ sở là khăn rằn dệt họa tiết vân mây, loại họa tiết đặc biệt chỉ có ở đây và được khách hàng nhiều nơi ưa chuộng. Cơ sở của ông thường sản xuất theo đơn đặt hàng của Việt kiều và xuất đi Đức, Pháp, Australia...
Hiện cơ sở dệt của ông Mohamad có khoảng 18 nhân công, mỗi nhân công có thể dệt từ 3-4 tấm khăn/ngày, giá bán trung bình khoảng 70.000 đồng/khăn rằn và 150.000 đồng/khăn họa tiết vân mây, mang lại thu nhập ổn định từ 4-6 triệu đồng/lao động/tháng.
Thời gian tới, ông Mohamad sẽ tiếp tục đầu tư, mở rộng cơ sở dệt thổ cẩm, vừa để phục vụ khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm, vừa đa dạng hóa các sản phẩm, tạo việc làm ổn định cho phụ nữ Chăm, góp phần giữ nghề truyền thống và lan tỏa những giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam ra thế giới.
“Ngày nay, chúng tôi không chỉ phụ thuộc vào du khách đến tận nơi, mà các sản phẩm thổ cẩm của làng Chăm Châu Phong đã được đưa lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử để bán hàng trực tiếp. Người mua yêu thích thì đặt hàng, chúng tôi làm rồi gửi qua đường bưu điện…” - ông Mohamad nhấn mạnh.
Không chỉ giữ nghề, làng chăm Châu Phong còn là điểm đến văn hóa-du lịch giàu bản sắc. Tỉnh An Giang đã và đang phối hợp xây dựng nơi đây trở thành mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu, góp phần vào chương trình xóa đói giảm nghèo, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào.
Ông Nguyễn Văn Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Châu Phong cho biết, để bảo tồn, phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Chăm ở Châu Phong, thời gian qua, địa phương và tỉnh An Giang luôn quan tâm đến công tác truyền dạy nghề này cho thế hệ trẻ kế cận; đồng thời hỗ trợ, đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân cũng như xúc tiến quảng bá sản phẩm thổ cẩm ra thị trường, hướng đến phát triển làng nghề theo hướng bền vững.
Đặc biệt, ngày 6/3/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghề dệt thổ cẩm của người Chăm xã Châu Phong là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Đây là niềm tự hào không chỉ của riêng đồng bào Chăm theo đạo Hồi giáo Islam ở An Giang mà của cả tỉnh An Giang, tạo tiền đề giúp chính quyền địa phương và bà con nơi đây cùng nâng cao nhận thức trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa dân tộc mình.
Nhìn về tương lai gần, với sự chung tay của chính quyền địa phương và sự chủ động, đoàn kết, sáng tạo của chính cộng đồng, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Chăm ở Châu Phong chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển và trở thành điểm đến quen thuộc của du khách gần xa./.
