Trong nhiều năm qua, những nét văn hóa độc đáo trong ngày Tết Nguyên đán cổ truyền của người Mường luôn được nhân dân thôn Hào Lý bảo tồn, giữ gìn, tạo nên một vẻ đẹp văn hóa đặc trưng.
Thôn Hào Lý, xã Sa Loong, tỉnh Quảng Ngãi có 145 hộ dân với 602 nhân khẩu; trong đó có 90% là người dân tộc Mường từ tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là tỉnh Phú Thọ vào làm ăn, sinh sống từ năm 1991.
Trải qua nhiều khó khăn, vất vả ban đầu, đến nay, đời sống của người dân tại đây đã dần ổn định, phát triển. Trong nhiều năm qua, những nét văn hóa độc đáo trong ngày Tết Nguyên đán cổ truyền của người Mường luôn được nhân dân thôn Hào Lý bảo tồn, giữ gìn, tạo nên một vẻ đẹp văn hóa đặc trưng trong những ngày Tết ở xã biên giới Sa Loong.
Những ngày Tết Nguyên đán, người dân thôn Hào Lý đều tập trung về nhà sàn văn hóa của thôn để chào hỏi, chúc mừng năm mới và tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian truyền thống của dân tộc Mường. Từ những người lớn tuổi, đến những thanh niên, thiếu nữ, mỗi người đều mặc trên mình những bộ trang phục truyền thống, quây quần bên nhà sàn, trò chuyện với nhau về một năm cũ đã qua, cùng những lời chúc tốt đẹp cho một năm mới ấm no, hạnh phúc.
Sau phần chào hỏi, mọi người cùng tập trung xuống sân để tham gia các trò chơi dân gian truyền thống của người Mường như ném còn, đẩy gậy, bịt mắt đánh chiêng… Đặc biệt, điệu múa xòe dưới nhịp cồng chiêng được người dân thôn Hào Lý thể hiện một cách ấn tượng, tạo nên sắc đẹp riêng cho văn hóa Mường giữa đất trời Tây Nguyên.
Anh Bùi Văn Hiến, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Hào Lý cho biết, trong những năm đầu sau khi rời quê hương Hòa Bình vào mảnh đất Sa Loong, cộng đồng người Mường tại đây đã gặp rất nhiều khó khăn. Lạ đất, lạ nước, lạ cả văn hóa, phong tục, nên người Mường tại đây chỉ lo làm ăn kinh tế, không có điều kiện để tổ chức các hoạt động văn hóa truyền thống trong dịp Tết Nguyên đán. Chỉ đến sau năm 2005, khi đời sống đã dần ổn định, phát triển, người dân mới có điều kiện để nhớ về cội nguồn, về văn hóa dân tộc và tìm tòi, tổ chức, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
“Nét đẹp văn hóa ngày Tết của dân tộc Mường có ý nghĩa quan trọng trên nhiều mặt. Đó là sự thụ hưởng về văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao của người dân sau một năm lao động vất vả; nâng cao đời sống tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh trật tự. Đến nay, những nét văn hóa truyền thống của người Mường trong dịp lễ, Tết, từ trang phục, trò chơi dân gian đến ẩm thực, nhân dân trong thôn Hào Lý vẫn lưu giữ và thực hiện được khoảng 70% so với người Mường ở quê hương”, anh Bùi Văn Hiến cho biết thêm.
Bà Bùi Thị Nga, nghệ nhân cồng, chiêng thôn Hào Lý chia sẻ, đối với cộng đồng người Mường, có hai dịp lễ lớn nhất trong năm là Tết Độc lập (ngày 2/9) và Tết Nguyên đán. Trong các dịp lễ, những nét văn hóa độc đáo của người Mường đã được người dân thôn Hào Lý tái hiện một cách gần như đầy đủ. Trong đó, các bài đánh cồng, chiêng được xem là khó khăn nhất.
“Cộng đồng người Mường ở thôn Hào Lý đã được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình trước đây tặng bộ cồng chiêng với đầy đủ 12 món. Để chơi được bộ cồng chiêng này, khó nhất chính là 3 chiếc chiêng nhỏ. May mắn, chúng tôi được chính quyền địa phương tạo điều kiện đưa nghệ nhân về quê học; đồng thời, các nghệ nhân từ Hòa Bình (cũ) cũng vào Hào Lý để dạy trực tiếp. Đến nay, thôn đã có một đội nghệ nhân có thể chơi được đầy đủ 12 chiếc cồng, chiêng này”, bà Bùi Thị Nga nói.
Em Hà Thị Ngát, trú thôn Hào Lý cho biết, em sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Tây Nguyên đầy nắng và gió. Vào dịp Tết Nguyên đán, em được các cô, các chú trong thôn truyền dạy lại những nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Mường. Đến nay, em đã có thể tham gia múa xòe cùng các nghệ nhân trong thôn. Qua đó, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường tại tỉnh Quảng Ngãi.
Cùng với âm nhạc, nghệ thuật, các trò chơi dân gian, ẩm thực cũng là nét văn hóa không thể thiếu trong những ngày Tết Nguyên đán của người Mường. Ông Bùi Thanh Xuân (sinh năm 1950) là một trong những người lớn tuổi nhất của thôn Hào Lý, vẫn còn giữ được đầy đủ phong tục nấu mâm cơm cỗ ngày Tết trong văn hóa người Mường. Trong mâm cơm cúng đầu năm của gia đình ông, có gà, xôi ngũ sắc, bánh chưng, cá ướp chua, thịt lợn mán…, cùng những loại gia vị truyền thống như hạt dổi, mắc khén,…
“Trước đây, lúc mới vào Sa Loong, người Mường chúng tôi thường không có điều kiện để làm một mâm cỗ Tết đầy đủ các món truyền thống. Sau này, khi đời sống dần ổn định rồi, chúng tôi tìm về quê hương, mang theo đầy đủ các loại cây gia vị, con giống vào trong Hào Lý để trồng, để nuôi. Giờ đây, ngay tại quê hương thứ hai này, người Mường đã có thể tự làm được mâm cơm cúng Tết theo đúng phong tục của dân tộc mình, nhờ những nguyên liệu mang từ Hòa Bình vào”, ông Bùi Thanh Xuân chia sẻ.
Theo ông Xiêng Thanh Phú, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sa Loong, xã có 15 dân tộc; trong đó có 4 dân tộc thiểu số tại chỗ. Trong thời gian qua, Ủy ban nhân dân xã đã chú trọng việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị đặc sắc của các dân tộc, trong đó có người Mường ở thôn Hào Lý. Nhân dân tại thôn đã rất tích cực giữ gìn các phong tục trong những ngày lễ, Tết, tạo nên một xã biên giới Sa Loong đa dạng sắc màu văn hóa các dân tộc, góp phần đưa xã đạt chuẩn nông thôn mới, hướng đến nông thôn mới nâng cao.
“Trong thời gian tới, thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia, xã Sa Loong cũng xác định thôn Hào Lý, với phần lớn đồng bào Mường sinh sống, sẽ kết nối với các thôn gần đó, tạo thành điểm du lịch cộng đồng gắn với phát huy giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc tại chỗ, nhằm khai thác hiệu quả hệ sinh thái văn hóa trên địa bàn xã. Qua đó, giúp người dân không chỉ giữ gìn mà còn nâng cao đời sống, thu nhập từ việc giữ gìn bản sắc văn hóa của mình”, ông Xiêng Thanh Phú khẳng định./.
