Những cách tiếp cận mới góp phần làm phong phú hành trình tham quan, đồng thời đưa các giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Thay vì chỉ lặng lẽ đọc thông tin trên các tấm biển chỉ dẫn, du khách đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám có thể cầm trên tay cuốn “hộ chiếu” tri thức, nhập vai tìm hiểu khoa cử hay chiêm ngưỡng lịch sử qua ánh sáng 3D Mapping. Những cách tiếp cận mới góp phần làm phong phú hành trình tham quan, đồng thời đưa các giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Di tích 950 năm tuổi đang làm mới mình bằng cách trao quyền chủ động khám phá cho công chúng, đây cũng là cách cụ thể hóa Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phát triển văn hóa.
* Từ “xem và nghe” sang “chạm và cảm nhận”
Tại không gian cổ kính của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hành trình tham quan không còn là những bước chân đi theo lối mòn một chiều. Với cuốn “hộ chiếu” trải nghiệm “Hành trình Quốc học - Dấu ấn tri thức”, mỗi du khách trở thành một người giải mã lịch sử thực thụ. Qua từng chặng dừng chân, người tham gia phải tự tìm tòi thông tin, trả lời câu hỏi và thu thập dấu xác nhận để hoàn thành lộ trình. Song song đó, chương trình “Gặp gỡ hiền tài” đưa các danh nhân, nhà khoa bảng bước ra khỏi trang sách qua hình thức nhập vai tương tác sinh động.Với Trần Thị Thu Vân, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, việc tự tay ghép những mảnh tranh lịch sử lên bức tường gần Khuê Văn Các mang lại một góc nhìn hoàn toàn mới mẻ dù em vốn đã am hiểu về di tích. Theo Vân, cách làm này không chỉ chạm đến sự hào hứng của người trẻ mà còn dễ dàng thu hút du khách quốc tế. Em kỳ vọng di tích sẽ sớm mở rộng thêm các góc trải nghiệm về hệ thống khoa cử xưa như tìm hiểu học vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa hay tự tay viết thư pháp.
Trần Thị Thu Vân chia sẻ cô khá thích thú với hình thức trình chiếu ánh sáng 3D Mapping. Theo Vân, việc kết hợp các phương thức trình bày mới có thể tạo thêm hứng thú cho người trẻ, nhất là khi nội dung lịch sử được truyền tải trực quan, dễ tiếp nhận.
Bên cạnh các trò chơi tương tác, không gian mở tại di tích cũng tạo điều kiện để mỗi người tự điều chỉnh nhịp độ thưởng lãm của riêng mình. Dừng chân khá lâu trước hàng bia Tiến sĩ khắc năm 1484 để tìm tư liệu học tập, Lê Đỗ Linh Nga (sinh viên năm thứ nhất, Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ rằng câu nói nổi tiếng của Thân Nhân Trung – “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” – trở nên thấm thía hơn bao giờ hết khi được chiêm nghiệm trực tiếp tại không gian gốc.
“Cách tổ chức tham quan này mang lại cho em sự tự do. Em có đủ khoảng lặng để quan sát, ghi hình và tự suy ngẫm về truyền thống trọng dụng nhân tài của cha ông”, Linh Nga bày tỏ.
Linh Nga đề xuất di tích có thể phát triển thêm nội dung thuyết minh trên ứng dụng hoặc website, đồng thời mở rộng lựa chọn ngôn ngữ phục vụ du khách. Di tích Văn Miếu có thể thử những hình thức chuyển đổi số như có bài thuyết minh truyền sẵn trên app hoặc website, phiên ra thành nhiều thứ tiếng để du khách có thể sử dụng đúng ngôn ngữ của mình.
Từ những trải nghiệm trên có thể thấy, việc đổi mới cách kể chuyện di sản không chỉ nằm ở nội dung được giới thiệu mà còn ở cách tổ chức hành trình tham quan. Khi du khách được chủ động lựa chọn điểm dừng, thời gian và nội dung quan tâm, việc khám phá di tích trở thành quá trình tương tác, tìm hiểu và cảm nhận thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.
* Công nghệ và ấn phẩm mở lối cho hành trình tự khám phá
Để hành trình tự khám phá của du khách không bị lạc nhịp, hệ thống công cụ hỗ trợ tại di tích đã được đầu tư bài bản. Ngày 3/11, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp cùng Đại sứ quán Pháp, Viện Pháp tại Việt Nam và Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội chính thức ra mắt bộ đôi sơ đồ và tờ gấp tham quan mới.
Bộ ấn phẩm được thiết kế bổ trợ chặt chẽ: sơ đồ ba ngôn ngữ (Việt, Anh, Pháp) giúp định vị không gian và gợi ý tuyến điểm tối ưu, còn tờ gấp cô đọng những lát cắt tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và danh nhân. Ông Eric Soulier, Tham tán Hợp tác và Hoạt động Văn hóa Đại sứ quán Pháp, Giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam cho biết, sản phẩm này là kết tinh từ quá trình hợp tác dài hạn giữa chuyên gia, nhà nghiên cứu và sinh viên hai nước, giúp xóa nhòa rào cản ngôn ngữ cho khách quốc tế.
Cùng với ấn phẩm cầm tay, công nghệ số đang thổi luồng gió mới vào công tác bảo tồn. Những màn trình chiếu 3D Mapping rực rỡ về đêm đã biến kiến trúc cổ thành sân khấu kể chuyện bằng âm thanh và ánh sáng, tạo sức hút đặc biệt với giới trẻ. Tiếp nối thành công này, nhiều bạn trẻ mong muốn di tích sớm tích hợp thêm hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ trên website hoặc ứng dụng di động để du khách dễ dàng tra cứu mọi lúc.
Nhìn nhận về hướng đi này, Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội đánh giá cao tính thiết thực của việc đưa ấn phẩm trực quan và công nghệ vào di sản. Tuy nhiên, ông lưu ý công nghệ cần giữ đúng vai trò là "đòn bẩy" hỗ trợ, không thể thay thế cảm xúc chân thực khi con người trực tiếp đứng trước hiện vật và không gian lịch sử.Đổi mới cách kể chuyện di sản không có nghĩa là chạy theo hình thức hay để kỹ thuật lấn át chiều sâu văn hóa. Khi mỗi trải nghiệm đều bám rễ vào tính chính xác của lịch sử, di sản 950 năm Quốc Tử Giám sẽ luôn giữ được sức sống bền bỉ và gần gũi trong dòng chảy đương đại./.
