Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị di sản văn hóa của đồng bào Khmer vẫn được gìn giữ, phát huy, trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững.
* Giữ gìn bản sắc văn hóa
Dân tộc Khmer là một trong những dân tộc thiểu số có dân số đông tại Việt Nam với trên 1,3 triệu người, cư trú tập trung chủ yếu tại An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và Vĩnh Long. Đây là cộng đồng dân cư có lịch sử cư trú lâu đời, tạo dựng nên một không gian văn hóa đặc sắc, đóng vai trò quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam. Trong tiến trình lịch sử, dân tộc Khmer đã sáng tạo, lưu giữ và trao truyền hệ giá trị văn hóa phong phú, thể hiện trên nhiều lĩnh vực như tiếng nói, chữ viết, tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống, kiến trúc, trang phục và ẩm thực dân tộc. Các giá trị văn hóa Khmer không chỉ phản ánh đời sống tinh thần, tâm thức cộng đồng mà còn chứa đựng nhiều giá trị nhân văn, giá trị lịch sử, văn hóa đa dạng.
Bà Trịnh Thị Thủy, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhận định, đồng bào dân tộc Khmer có truyền thống văn hóa đặc sắc, góp phần quan trọng làm nên sự đa dạng và thống nhất của nền văn hóa Việt Nam. Những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer, từ hệ thống chùa Phật giáo Nam tông, các lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian đến tiếng nói, chữ viết và tri thức dân gian… là những di sản vô cùng quý báu cần được gìn giữ, bảo tồn và phát huy trong bối cảnh phát triển và hội nhập hiện nay.
Tại Cần Thơ, công tác gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số luôn được chú trọng. Toàn thành phố có trên 543.000 người dân tộc Khmer, chiếm khoảng 14,11% dân số thành phố. Trên địa bàn có 120 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Hệ thống chùa Khmer giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống cộng đồng, không chỉ là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo mà còn là nơi bảo tồn, truyền dạy tiếng nói, chữ viết, lưu giữ thư tịch cổ, nghệ thuật dân gian, giáo dục đạo đức và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ dân tộc Khmer. Thời gian qua, Ủy ban nhân dân thành phố luôn quan tâm thực hiện công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào. Các di sản văn hóa được gìn giữ, nhiều lễ hội truyền thống được phục dựng và tổ chức trang trọng; đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào Khmer ngày càng được nâng cao. Đặc biệt, vai trò của các vị chức sắc, nghệ nhân, người có uy tín trong cộng đồng tiếp tục được phát huy mạnh mẽ trong việc truyền dạy, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.
Ông Nguyễn Minh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Cần Thơ cho biết, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã lồng ghép công tác quản lý nhà nước vào việc chăm lo cho đời sống vật chất lẫn tinh thần trong đồng bào dân tộc, thực hiện tốt các hoạt động về công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Khmer. Thời gian tới, thành phố tiếp tục hoàn thiện, bổ sung các cơ chế, chính sách đặc thù hỗ trợ; tăng nguồn lực đầu tư cho việc trùng tu, tôn tạo di tích, quy hoạch tổng thể mô hình phát triển du lịch trong vùng đồng bào dân tộc Khmer. Bên cạnh đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố tiếp tục đẩy mạnh công tác giáo dục truyền thống, văn hóa Khmer cho thế hệ trẻ, tạo điều kiện cho giới trẻ trải nghiệm các hoạt động truyền thống của dân tộc Khmer.
Các địa phương có đông dân tộc Khmer sinh sống tiếp tục duy trì hoạt động của các đội văn nghệ quần chúng Khmer, câu lạc bộ nhạc Ngũ âm, lớp truyền dạy múa dân gian, nghệ thuật Dù kê, Rô băm và tiếng nói, chữ viết Khmer. Nhiều cơ sở đào tạo văn hóa nghệ thuật khu vực Nam Bộ đã tích cực đưa nội dung văn hóa Khmer vào chương trình đào tạo; tổ chức nghiên cứu, biểu diễn và truyền dạy nghệ thuật dân gian Khmer; từng bước hình thành đội ngũ trí thức trẻ Khmer có trình độ chuyên môn, góp phần quan trọng trong công tác bảo tồn văn hóa truyền thống dân tộc.
Theo Bộ Văn hóa, thể thao và Du lịch, các lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bóc, lễ cúng Trăng, đua ghe Ngo, Dua Tpeng (Phá Bàu)… tiếp tục được duy trì rộng khắp tại các địa phương có đông đồng bào dân tộc Khmer sinh sống. Nhiều loại hình di sản văn hóa của dân tộc Khmer đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như nghệ thuật Dù kê Khmer Nam Bộ, nghệ thuật Rô băm, lễ hội Oóc Om Bóc, nghệ thuật trình diễn dân gian nhạc Ngũ âm, nghề làm cốm dẹp của dân tộc Khmer, nghệ thuật múa dân gian Khmer. Đây là cơ sở quan trọng để triển khai các hoạt động bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong giai đoạn hiện nay.
* Phát huy nguồn lực nội sinh
Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng đặt ra không ít khó khăn, thách thức. Một số loại hình văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một. Cùng với thời gian, đội ngũ nghệ nhân ngày càng cao tuổi, việc truyền dạy gặp không ít khó khăn. Mặt khác, nhiều yếu tố khách quan tác động có nguy cơ làm biến đổi không gian văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số nói chung và đồng bào Khmer nói riêng.
Nhằm góp phần bảo tồn và phát huy hiệu quả các loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống của dân tộc Khmer Nam Bộ trong giai đoạn hiện nay, thượng tọa Lý Hùng, Trụ trì chùa Pitu Khôsa Răngsây cho rằng, đào tạo nguồn nhân lực là yếu tố then chốt quyết định sự tồn tại và phát triển bền vững của nghệ thuật truyền thống Khmer. Trong quá trình đào tạo, cần kết hợp hài hòa giữa kiến thức lý thuyết và kỹ năng thực hành. Các trường đảm nhiệm giảng dạy kiến thức chung theo quy định hiện hành; đồng thời mời nghệ nhân dân tộc Khmer trực tiếp truyền dạy kỹ năng biểu diễn, kỹ thuật hát, múa, diễn xuất, sử dụng nhạc cụ dân tộc… nhằm bảo đảm tính nguyên gốc và đặc trưng văn hóa dân tộc.
Ông Nguyễn Hoàng Hành, Phó Vụ trưởng Vụ Tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn Giáo) nhấn mạnh, trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng và chuyển đổi số toàn diện, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng lại ở bảo tồn bản sắc văn hóa Khmer theo nghĩa truyền thống mà quan trọng hơn là phải tổ chức quản trị hiệu quả hệ sinh thái văn hóa - tôn giáo - xã hội Khmer theo hướng tích hợp, hiện đại và thích ứng. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa gìn giữ và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, giữa mục tiêu phát triển kinh tế với bảo đảm an ninh văn hóa - tư tưởng, qua đó tạo lập thế cân bằng động, bền vững trong toàn bộ tiến trình phát triển.
Thời gian tới, Bộ Dân tộc và Tôn giáo tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành địa phương tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách dân tộc, tôn giáo gắn với phát triển văn hóa theo hướng tích hợp, liên ngành và đồng bộ, phù hợp với bối cảnh phát triển mới; thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, dân tộc; phát huy vai trò đội ngũ nghệ nhân, người có uy tín trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.
Trong tiến trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước, Đảng, Nhà nước ta luôn khẳng định văn hóa các dân tộc thiểu số là một bộ phận hữu cơ của nền văn hóa Việt Nam, là nguồn lực nội sinh quan trọng, là di sản quý báu, góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng, đậm đà bản sắc và thống nhất của nền văn hóa dân tộc Việt Nam. Giữ gìn văn hóa các dân tộc không chỉ là bảo tồn di sản, mà còn là giữ gìn nền tảng tinh thần, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo nên sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững./.
