Điện Biên đang nỗ lực từng bước đẩy lùi các hủ tục lạc hậu, nâng cao chất lượng dân số, tạo nền tảng cho phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Là tỉnh miền núi với trên 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, thời gian qua Điện Biên đối mặt với không ít thách thức trong công tác xóa bỏ các hủ tục lạc hậu nhất là tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Kết hôn khi chưa đủ tuổi, nhiều cặp vợ chồng không chỉ vi phạm pháp luật mà còn kéo theo nhiều hệ lụy về sức khỏe, chất lượng dân số, vòng luẩn quẩn của đói nghèo, ảnh hưởng đế sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Nhận thức rõ những hệ lụy đó, nhiều năm qua, tỉnh Điện Biên đã triển khai các giải pháp đồng bộ nhằm từng bước giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Tại nhiều địa phương, việc tuyên truyền không chỉ dừng lại ở các hội nghị, tổ chức các lớp tập huấn mà được đưa đến tận bản làng thông qua các buổi họp dân, sinh hoạt chi bộ, hoạt động của các tổ chức đoàn thể, tập trung thông tin đến các già làng, trưởng bản, trưởng họ, trưởng tộc, các bậc cha mẹ và học sinh ở các trường nội trú, trung học phổ thông và trung học cơ sở trên địa bàn toàn tỉnh. Việc xây dựng, biên soạn, cung cấp thông tin, tài liệu, nhân bản, cấp phát hàng nghìn tờ rơi, lắp đặt các cụm pano, áp phích và sản phẩm truyền thông về kiến thức pháp luật liên quan đến hôn nhân, gia đình, tác hại của việc tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, sức khỏe sinh sản… được thể hiện ngắn gọn, kết hợp sử dụng tiếng dân tộc để dồng bào dễ tiếp cận, dễ hiểu, dễ làm theo. Nhờ đó, nhận thức của người dân từng bước được nâng cao, nhiều hủ tục lạc hậu dần được xóa bỏ, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vẫn có nhiều diễn biến phức tạp, nhất là tại các bản làng vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới. Theo thống kê, giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh Điện Biên ghi nhận gần 7.000 trường hợp tảo hôn trên tổng số hơn 25.000 người kết hôn (chiếm khoảng 27,9%), có 10 trường hợp hôn nhân cận huyết thống (chiếm khoảng 0,05%). Mặc dù tỷ lệ tảo hôn có xu hướng giảm qua các năm, song chưa bền vững, nguy cơ tái diễn còn lớn.
Thực tế tại nhiều địa phương không khó để bắt gặp những cặp vợ chồng còn rất trẻ đã bồng bế con trên tay. Vợ chồng em Giàng A Tình, ở xã Pu Nhi là một ví dụ. Lấy nhau được 3 năm nay và có con trai 2 tuổi, nhưng vợ chồng Tình không có việc làm ổn định, thiếu kiến thức về chăm sóc sức khỏe sinh sản và kỹ năng làm cha, làm mẹ. Từ ngày về ở chung nhà, cuộc sống của đôi vợ chồng trẻ này vẫn dựa vào sự hỗ trợ của gia đình.
Tương tự, em Giàng Thị Di, ở xã Mường Phăng, phải nghỉ học khi chưa hết lớp 8, vì lỡ mang thai và kết hôn sớm.
Đây là hai trong số rất nhiều trường hợp lấy nhau khi chưa đủ tuổi vị thành niên trên địa bàn tỉnh Điện Biên. Việc kết hôn và sinh con khi chưa đủ tuổi khiến nhiều phụ nữ trẻ đối mặt với nguy cơ tai biến sản khoa, trẻ sinh ra dễ bị suy dinh dưỡng, tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ em cao hơn. Nhiều em bỏ học giữa chừng, mất cơ hội tiếp cận việc làm và cải thiện cuộc sống, kéo theo vòng luẩn quẩn của đói nghèo, lạc hậu.
Theo Bí thư Đoàn xã Pu Nhi Sùng A Chứ, do nhận thức và sự hiểu biết pháp luật của một bộ phận người dân tộc ở vùng sâu, vùng xa còn hạn chế, nhiều hủ tục vẫn tồn tại. Cùng với đó là quan niệm của người dân tộc muốn con cái kết hôn sớm để có thêm lao động, dẫn đến tình trạng tảo hôn xảy ra. Một số cặp vợ chồng lấy nhau không đi đăng ký kết hôn nên việc nắm bắt tình hình ở cơ sở rất khó khăn, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trên địa bàn còn nhiều phức tạp.
Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Điện Biên Mai Hoàng Hà nhấn mạnh, để công tác phòng, chống tảo hôn đạt hiệu quả, bền vững, cần tiếp tục phát huy vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng bản; nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số; tạo thêm nhiều cơ hội học nghề, việc làm cho thanh niên; đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong quản lý, giáo dục trẻ em...
Để giảm thiểu và tiến tới chấm dứt tình trạng tảo hôn, không còn tình trạng hôn nhân cận huyết thống, ngày 8/5/2026, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Điện Biên đã ban hành Nghị quyết về phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030. Việc triển khai Nghị quyết sẽ phát huy vai trò, trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của gia đình và cộng đồng trong việc ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống; góp phần nâng cao chất lượng dân số, chất lượng nguồn nhân lực và gắn với thực hiện hiệu quả phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, xây dựng gia đình văn hóa thôn, bản, khu dân cư văn hóa”, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Theo đó, tỉnh Điện Biên phấn đấu giảm tỷ lệ tảo hôn bình quân từ 5% đến 6%/năm. Đến năm 2030, giảm thiểu tình trạng tảo hôn, không còn tình trạng hôn nhân cận huyết thống. Hằng năm, 100% cán bộ, công chức, viên chức cấp xã và cán bộ thôn, bản, tổ dân phố vùng đồng bào dân tộc thiểu số được bồi dưỡng, tập huấn nâng cao năng lực, kỹ năng vận động, tư vấn, truyền thông về dân số, kế hoạch hóa gia đình, phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và tình trạng nữ dưới 18 tuổi sinh con; 100% xã, phường, thôn, bản, hộ gia đình, dòng họ… vùng đồng bào dân tộc thiểu số ký cam kết thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về hôn nhân, gia đình; 100% học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông vùng đồng bào dân tộc thiểu số được tuyên truyền, trang bị kiến thức pháp luật liên quan về hôn nhân, gia đình và tác hại, hậu quả của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Các hộ gia đình vùng đồng bào dân tộc thiểu số được tuyên truyền, phổ biến các chủ trương đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về hôn nhân, gia đình...
Với quyết tâm của cấp ủy, chính quyền các cấp, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng sự đồng thuận của người dân, tỉnh Điện Biên đang nỗ lực từng bước đẩy lùi các hủ tục lạc hậu, nâng cao chất lượng dân số, tạo nền tảng cho phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây cũng là nền tảng quan trọng để tỉnh phát triển bền vững, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa vùng cao với vùng thấp, hướng tới mục tiêu không để ai bị bỏ lại phía sau./.
