Trong môi trường thông tin khoa học ngày càng đa dạng, yêu cầu thực tiễn đặt ra cho nhà nghiên cứu là phải xác định đúng nguồn tin, đánh giá giá trị khoa học và sử dụng thông tin có hệ thống, phù hợp với chuẩn mực học thuật.
Chất lượng công bố quốc tế trước hết bắt nguồn từ chất lượng của chính công trình nghiên cứu. Việc tiếp cận, đánh giá và khai thác hiệu quả nguồn tin khoa học là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu và năng lực công bố quốc tế trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn.
Trong môi trường thông tin khoa học ngày càng đa dạng, yêu cầu thực tiễn đặt ra cho nhà nghiên cứu là phải xác định đúng nguồn tin, đánh giá giá trị khoa học và sử dụng thông tin có hệ thống, phù hợp với chuẩn mực học thuật.
* Nguồn tin là nền tảng của hoạt động nghiên cứu
Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nguồn tin khoa học giữ vai trò quan trọng trong toàn bộ quá trình nghiên cứu, từ cập nhật tri thức, xác định vấn đề, lựa chọn hướng tiếp cận đến hoàn thiện và công bố kết quả. "Đây không chỉ là cơ sở giúp nhà khoa học cập nhật tri thức, xác định vấn đề và lựa chọn hướng tiếp cận, mà còn góp phần nâng cao tính mới, chất lượng học thuật và khả năng hội nhập quốc tế của công trình", Thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Hạnh cho biết.
Trong bối cảnh môi trường thông tin khoa học thay đổi nhanh chóng, các cơ sở dữ liệu quốc tế, tài nguyên số, nguồn tin truy cập mở và các công cụ hỗ trợ nghiên cứu ngày càng đa dạng. Vì vậy, thách thức đối với nhà nghiên cứu không còn đơn thuần là tìm kiếm nhiều thông tin, mà quan trọng hơn là xác định đúng nguồn tin, đánh giá giá trị khoa học và sử dụng thông tin có hệ thống, phù hợp với chuẩn mực học thuật. Đối với khoa học xã hội và nhân văn, yêu cầu này càng rõ nét do đặc thù liên ngành, đa dạng về phương pháp tiếp cận, nguồn tư liệu và truyền thống học thuật. Một công bố quốc tế có chất lượng cần được đặt trong dòng chảy tri thức hiện có, đối thoại với các nghiên cứu liên quan và xác định rõ đóng góp khoa học của tác giả.
Nâng cao năng lực công bố quốc tế cần bắt đầu từ năng lực nghiên cứu, trong đó kỹ năng tìm kiếm, đánh giá và khai thác nguồn tin khoa học đóng vai trò quan trọng. Không chỉ phụ thuộc vào từng nhà khoa học, hiệu quả khai thác nguồn tin còn gắn với khả năng tổ chức, kết nối và chia sẻ nguồn lực thông tin giữa các đơn vị nghiên cứu, thư viện và cơ quan thông tin.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Hạnh cũng đánh giá, việc phát triển cơ sở dữ liệu, số hóa tài liệu hay xây dựng công cụ khai thác chỉ thực sự có giá trị khi đáp ứng được nhu cầu thực tế của nhà khoa học. Do đó, nguồn lực thông tin cần được kết nối, nhận diện đầy đủ và đưa đến đúng đối tượng sử dụng để tạo ra giá trị mới trong nghiên cứu. Với hệ thống thư viện có nguồn tài nguyên được phân bố tại nhiều đơn vị, yêu cầu đặt ra là tăng cường kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả các nguồn lực hiện có. Đây cũng là cơ sở để các cơ quan thông tin, thư viện nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nhà nghiên cứu và góp phần hình thành môi trường khai thác thông tin thuận lợi, thống nhất, hiệu quả.
Đề cập đến vai trò của chuyển đổi số trong tổ chức và khai thác nguồn tin khoa học, Thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Hạnh cho rằng, chuyển đổi số trong lĩnh vực thông tin là việc tổ chức lại nguồn lực thông tin trên môi trường số, nâng cao khả năng kết nối, tìm kiếm và chia sẻ, qua đó giúp thư viện và tài nguyên thông tin trở thành một bộ phận của hạ tầng phục vụ nghiên cứu khoa học.
*Nhà khoa học vẫn giữ vai trò quyết định
Theo ông Đào Mạnh Thắng, Phó Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học (Bộ Khoa học và Công nghệ), vai trò của nguồn thông tin khoa học là rất lớn trong toàn bộ chu trình nghiên cứu, từ xác định vấn đề, tìm kiếm tài liệu, nhận diện khoảng trống tri thức đến xử lý dữ liệu, viết và xuất bản công trình, cũng như theo dõi ảnh hưởng của nghiên cứu sau khi công bố. Hiện có nhiều nguồn tin khoa học và cơ sở dữ liệu trong nước, quốc tế được các cơ quan thông tin, thư viện cung cấp cho nhà khoa học. Tuy nhiên, kỹ năng sử dụng, khai thác và phân tích thông tin của nhà khoa học vẫn giữ vai trò cốt lõi trong hoạt động nghiên cứu. Nhà khoa học là người quyết định trong việc kiểm chứng độ tin cậy, đánh giá chất lượng và giá trị khoa học của các công trình, công bố được tìm thấy.
“Điều này cho thấy việc ứng dụng công nghệ mới không thay thế năng lực chuyên môn của nhà nghiên cứu. Ngược lại, trong môi trường thông tin ngày càng phong phú, khả năng đánh giá và kiểm chứng nguồn tin càng trở nên cần thiết”, ông Đào Mạnh Thắng cho hay. Như vậy, cùng với việc mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tin, nâng cao kỹ năng sử dụng, khai thác và đánh giá thông tin vẫn là yêu cầu quan trọng đối với nhà khoa học. Đây là yếu tố gắn trực tiếp với chất lượng của quá trình nghiên cứu và công bố.
Cũng theo ông Đào Mạnh Thắng, những biến đổi trên phạm vi toàn cầu về kinh tế, xã hội, thể chế, môi trường và chuyển đổi số đang đặt ra nhiều vấn đề nghiên cứu mang tính quốc tế. Đây là cơ hội để các nhà khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam đóng góp nghiên cứu vào kho tàng tri thức chung, đồng thời phản ánh những vấn đề thực tiễn của Việt Nam.
Việc kết hợp giữa tri thức và chuẩn mực quốc tế với thực tiễn Việt Nam không chỉ góp phần quốc tế hóa các công bố nghiên cứu, mà còn có thể tăng khả năng đóng góp của khoa học xã hội và nhân văn đối với phát triển kinh tế - xã hội đất nước.
Để hỗ trợ quá trình này, các cơ quan thông tin, thư viện thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Liên hợp thư viện; Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học tiếp tục phối hợp cung cấp các dịch vụ thông tin phục vụ nhu cầu nghiên cứu, đặc biệt đối với lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn.
Nâng cao kỹ năng khai thác nguồn tin của từng nhà khoa học; tổ chức, kết nối và phát triển hệ thống nguồn tin… những giải pháp này đều hướng tới mục tiêu chung là tạo môi trường thông tin thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu; qua đó, góp phần nâng cao chất lượng và năng lực công bố quốc tế của khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam./.
