Trong khuôn khổ Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 do báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam - TTXVN) tổ chức, từ ngày 22-24/5/2026, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội) diễn ra triển lãm “Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân”.
Triển lãm là sáng kiến của Ban Tổ chức Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, được thực hiện với sự đồng ý và đồng hành của gia đình cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân. Triển lãm cũng là lời tri ân sâu sắc dành cho người nghệ sĩ vừa được vinh danh Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn”, ghi nhận những cống hiến có sức lan tỏa sâu rộng của ông đối với đời sống tinh thần thiếu nhi Việt Nam nhiều thế hệ.
Tham dự Triển lãm có các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng: Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh; Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập Báo nhân dân Lê Quốc Minh; Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trần Thanh Lâm; Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam Nguyễn Thanh Lâm; Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng.
Về phía Thông tấn xã Việt Nam có Bí thư Đảng ủy, Tổng Giám đốc TTXVN Vũ Việt Trang, Ban Lãnh đạo TTXVN, Báo Thể thao Văn hóa; Đại sứ Truyền cảm hứng của Giải thưởng, Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư; Nhà thơ Trần Đăng Khoa, Trưởng Ban Giám khảo và đại diện gia đình cố Nghệ sĩ Nhân dân, Họa sĩ Ngô Mạnh Lân.
Triển lãm giới thiệu 51 tác phẩm hội họa, minh họa, truyện tranh cùng 3 bộ phim hoạt hình tiêu biểu của cố Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân. Đặc biệt, nhiều tác phẩm là bản gốc quý hiếm được gia đình nghệ sĩ lưu giữ trong nhiều năm và lần đầu công bố rộng rãi tới công chúng. Bố cục triển lãm được xây dựng như một dòng chảy xuyên suốt giữa tranh minh họa, truyện tranh và điện ảnh hoạt hình - những lĩnh vực làm nên dấu ấn đặc biệt của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân trong lịch sử nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam hiện đại.
Điểm nhấn nổi bật là bộ tranh “Chuyện Ông Gióng” gồm 20 tác phẩm màu trên giấy khổ lớn 70 x 90 cm sáng tác năm 1970. Đây là bộ tranh minh họa chưa từng xuất bản, lần đầu tiên được công bố trọn vẹn trước công chúng; gắn với bộ phim hoạt hình kinh điển “Chuyện Ông Gióng” từng giành giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig năm 1971. Không chỉ có giá trị tư liệu đặc biệt, bộ tranh còn cho thấy rõ ngôn ngữ tạo hình độc đáo của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân khi ông vận dụng mạnh mẽ tinh thần mỹ thuật dân gian Việt Nam để xây dựng hình tượng sử thi cho thiếu nhi. Những mảng màu mạnh, đường nét khỏe khoắn, bố cục giàu chuyển động cùng ảnh hưởng từ tranh Đông Hồ và mỹ thuật đình làng đã tạo nên một thế giới vừa cổ truyền vừa hiện đại.
Điểm nhấn đặc biệt khác là bộ tranh minh họa "Dế Mèn phiêu lưu ký" gồm 9 tác phẩm sáng tác năm 1959, khi đó, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân đang học tại Liên Xô (cũ). Đây là loạt minh họa được thực hiện cho bản dịch tiếng Nga tác phẩm nổi tiếng của nhà văn Tô Hoài khi xuất bản tại Liên Xô.
Trong số các tác phẩm trưng bày, có những bài tốt nghiệp được ông thực hiện trong thời gian học tập tại Liên Xô - những tác phẩm không lớn về kích thước nhưng đặc biệt tinh tế về bố cục, màu sắc và khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Người xem có thể nhận thấy ở đó một Ngô Mạnh Lân trẻ trung nhưng đã sở hữu tư duy tạo hình hoàn chỉnh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa quan sát tự nhiên, cảm xúc thơ mộng và tư duy điện ảnh.
Đặc biệt, triển lãm còn trưng bày thêm nhiều sáng tác liên quan đến thế giới Dế Mèn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu nhà văn Tô Hoài là “cha đẻ” Dế Mèn bằng ngôn ngữ, thì Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân chính là người đã tạo ra Dế Mèn bằng hình ảnh. Hình tượng Dế Mèn qua nét vẽ của ông đến nay vẫn được xem là một trong những ký ức thị giác quen thuộc và đẹp nhất của tuổi thơ Việt Nam.
Triển lãm cũng dành một không gian quan trọng để giới thiệu các bộ truyện tranh tiêu biểu như “Đám cưới chuột”, “Trê cóc”, “Con gấu và cô bé”, “Cô bé quàng khăn đỏ”, “Tích Chu”, “Cây tre trăm đốt”, “Mụ Lường”, “Chiếc mào gà trống”, “Con sáo biết nói”, “Đội quân ong”, “Mười hai ông mặt trời”… cho thấy khả năng “kể chuyện bằng hình” đặc biệt của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, nơi mỗi khung hình đều mang cảm giác chuyển động, nhịp điệu điện ảnh và khả năng dẫn dắt cảm xúc tự nhiên.
Triển lãm cũng giới thiệu đồng thời cả bản gốc và phụ bản của “Cái Tết của Mèo con” - tác phẩm nổi tiếng gắn với bộ phim hoạt hình “Mèo con” từng đoạt giải Bồ nông Bạc tại Romania năm 1966. Các bản màu gốc sáng tác năm 1960 cho thấy rõ chất hội họa tinh tế của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, từ cách xử lý màu sắc, ánh sáng đến biểu cảm nhân vật. Trong khi đó, các phụ bản in lại phản ánh hành trình lan tỏa của tác phẩm trong đời sống xuất bản thiếu nhi Việt Nam suốt nhiều thập niên. Việc đặt song song bản gốc và phụ bản giúp công chúng có cơ hội chiêm ngưỡng đầy đủ hơn quá trình một tác phẩm mỹ thuật bước vào đời sống đại chúng và trở thành ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.
Không gian triển lãm cũng dành riêng một khu vực trình chiếu ba bộ phim hoạt hình tiêu biểu: “Mèo con”, “Chuyện Ông Gióng” và “Trê Cóc”. Đây đều là những tác phẩm có vị trí đặc biệt trong lịch sử hoạt hình Việt Nam, từng giành nhiều giải thưởng lớn trong nước và quốc tế. “Chuyện Ông Gióng” là minh chứng cho quy mô sáng tạo đặc biệt của hoạt hình Việt Nam thời kỳ đầu, với hàng trăm con rối, hàng nghìn lần chụp hình và nhiều năm thực hiện. Trong khi đó, “Mèo con” lại cho thấy chất thơ dung dị, ấm áp và tinh thần nhân văn đặc trưng trong nghệ thuật của người nghệ sĩ.
Không chỉ là “cánh chim đầu đàn” của nền hoạt hình Việt Nam, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là một trong những người góp phần định hình mỹ thuật thiếu nhi Việt Nam hiện đại bằng phong cách riêng vừa giàu chất dân gian, vừa tinh tế và giàu tính nhân văn. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng, dấu ấn nổi bật trong nghệ thuật của ông nằm ở sự hòa quyện giữa tính dân tộc và tính hiện đại. Ông không sử dụng yếu tố dân gian như một hình thức trang trí bề mặt mà chuyển hóa tinh thần mỹ thuật dân gian vào cấu trúc tạo hình, nhịp điệu kể chuyện và cảm xúc nghệ thuật. Trong tranh và phim của ông luôn hiện diện một thế giới tuổi thơ yêu thiên nhiên, đề cao lòng nhân hậu, tình bạn và niềm tin vào cái đẹp. Chính những giá trị ấy đã giúp tác phẩm có sức sống bền bỉ trong đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt Nam.
Triển lãm “Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân” vừa là dịp nhìn lại một sự nghiệp nghệ thuật lớn, vừa là hành trình trở về với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ khán giả Việt Nam - nơi những nét vẽ, những thước phim và những câu chuyện giản dị từng nuôi dưỡng tâm hồn biết bao em nhỏ bằng vẻ đẹp của lòng nhân hậu, trí tưởng tượng và tình yêu cuộc sống./.
