Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định: “Người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực, động lực chính; nhà khoa học là nhân tố then chốt; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”.
Nghị quyết 57: Kết nối nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tiễn Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định: “Người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực, động lực chính; nhà khoa học là nhân tố then chốt; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”. Để hiện thực hóa quan điểm này, cần thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào thực tiễn. Tuy nhiên, quá trình này vẫn còn những rào cản về cơ chế, tài chính và chuyển giao công nghệ cần được tháo gỡ.
* Gắn nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tiễn
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Công Lương, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Khoa học và Hợp tác quốc tế (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam), đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng trong triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW. Đây là lực lượng trực tiếp nghiên cứu, phát triển công nghệ, tạo ra tri thức mới và đề xuất các giải pháp phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Để phát huy năng lực của đội ngũ này, hoạt động nghiên cứu khoa học cần xuất phát nhiều hơn từ yêu cầu thực tiễn và nhu cầu phát triển của đất nước, trong đó có nhu cầu của doanh nghiệp. Bên cạnh việc tạo ra các công trình nghiên cứu có giá trị khoa học, các nhà khoa học cần quan tâm đến khả năng ứng dụng, chuyển giao công nghệ, từng bước đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và đời sống.
Cùng với đổi mới hoạt động nghiên cứu, cần thay đổi cách đánh giá hiệu quả công trình khoa học và đóng góp của đội ngũ trí thức. Theo đó, không chỉ chú trọng số lượng công trình, bài báo khoa học mà cần quan tâm đến chất lượng nghiên cứu, khả năng ứng dụng và những đóng góp cụ thể đối với thực tiễn. Việc xây dựng môi trường nghiên cứu thuận lợi, có chính sách trọng dụng nhân tài, khuyến khích sáng tạo và bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm cũng là những điều kiện cần thiết.
Một trong những trở ngại hiện nay là khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu và khả năng ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh. Để một công trình nghiên cứu được đưa vào thực tiễn thường cần thêm thời gian, kinh phí cho các khâu thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ và đánh giá hiệu quả. Trong khi đó, cơ chế tài chính và quản lý hoạt động khoa học, công nghệ vẫn còn những điểm chưa phù hợp với đặc thù này. Bên cạnh đó, các vấn đề về sở hữu trí tuệ, định giá tài sản trí tuệ và phân chia lợi ích giữa nhà khoa học, tổ chức nghiên cứu với doanh nghiệp cũng cần được giải quyết rõ ràng hơn.
Nếu thiếu cơ chế phù hợp, doanh nghiệp sẽ khó mạnh dạn tiếp nhận công nghệ, còn nhà khoa học gặp khó khăn khi đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài chính theo hướng linh hoạt, phù hợp với từng loại hình và giai đoạn nghiên cứu; có chính sách hỗ trợ thử nghiệm, hoàn thiện và chuyển giao công nghệ, đồng thời chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Cùng với đó, cần làm rõ quyền sở hữu, quyền khai thác và cơ chế phân chia lợi ích từ kết quả nghiên cứu để khuyến khích các bên tham gia.
Đề cập đến mối liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Công Lương cho rằng, cần tăng cường hợp tác thực chất, bắt đầu từ nhu cầu của sản xuất, kinh doanh thay vì chỉ dừng ở các hoạt động phối hợp hình thức.
Trong mối liên kết này, Nhà nước có vai trò xây dựng thể chế, định hướng và tạo cơ chế hỗ trợ; các viện nghiên cứu, trường đại học cần chủ động kết nối với doanh nghiệp, nâng cao chất lượng nghiên cứu và khả năng chuyển giao. Về phía doanh nghiệp, cần tham gia từ khâu xác định vấn đề, đặt hàng nghiên cứu đến thử nghiệm, tiếp nhận và thương mại hóa sản phẩm.
Đặc biệt, cần có cơ chế khuyến khích Nhà nước và doanh nghiệp cùng đầu tư cho các nhiệm vụ khoa học, công nghệ có khả năng ứng dụng. Khi doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu, yêu cầu nghiên cứu sẽ sát hơn với nhu cầu thực tế, đồng thời tạo điều kiện xác định rõ đơn vị tiếp nhận và hướng khai thác kết quả sau khi nhiệm vụ hoàn thành. Bên cạnh hoạt động nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, đội ngũ trí thức còn có vai trò trong tư vấn, phản biện và xây dựng chính sách. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Công Lương, cần phát huy hơn nữa sự tham gia của các tổ chức khoa học, hội nghề nghiệp và mạng lưới chuyên gia trong việc đóng góp ý kiến đối với những vấn đề lớn, có tác động đến phát triển kinh tế - xã hội.
Để hoạt động này thực sự hiệu quả, các cơ quan quản lý cần tăng cường đặt hàng nhiệm vụ tư vấn, phản biện; đồng thời có cơ chế tiếp thu, giải trình rõ ràng đối với những kiến nghị của chuyên gia, nhà khoa học. Qua đó, trí thức không chỉ đóng góp bằng các công trình nghiên cứu mà còn trực tiếp tham gia giải quyết những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách.
* Tháo gỡ điểm nghẽn trong liên kết nghiên cứu và sản xuất
Từ thực tiễn đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Nhà sáng lập, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nafoods Group cho rằng, một trong những yêu cầu quan trọng khi triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW là đưa doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu và ứng dụng khoa học, công nghệ. Hiệu quả của hoạt động này không chỉ nằm ở kết quả nghiên cứu mà còn thể hiện ở khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể của sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế.
Qua quá trình phát triển ngành hàng chanh leo, ông Nguyễn Mạnh Hùng nhận thấy, nghiên cứu giống, tổ chức vùng nguyên liệu và ứng dụng quy trình kỹ thuật có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nếu chỉ tập trung vào khâu chế biến hoặc thu mua mà không giải quyết được những hạn chế từ sản xuất nguyên liệu thì khó hình thành chuỗi giá trị ổn định. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và người sản xuất ngay từ khâu xác định vấn đề cần giải quyết.
Thực tế cho thấy, việc đưa một kết quả nghiên cứu vào sản xuất không chỉ phụ thuộc vào chất lượng công trình khoa học mà còn liên quan đến khả năng khảo nghiệm, hoàn thiện công nghệ, tổ chức sản xuất và đáp ứng yêu cầu thị trường. Trong quá trình này, doanh nghiệp cung cấp bài toán thực tiễn, tham gia đầu tư và tiếp nhận kết quả; các nhà khoa học nghiên cứu, phát triển giải pháp; cơ quan quản lý tạo điều kiện về thể chế, chính sách; người sản xuất trực tiếp kiểm chứng hiệu quả trong điều kiện thực tế. Tuy nhiên, mối liên kết giữa các chủ thể vẫn còn những hạn chế. Một số nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát đầy đủ từ nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường. Kết quả nghiên cứu sau nghiệm thu có thể thiếu đơn vị tiếp nhận, chưa được thử nghiệm ở quy mô phù hợp hoặc chưa đáp ứng yêu cầu về giá thành và khả năng thương mại hóa.
Đối với nông nghiệp, khó khăn còn nằm ở đặc thù nghiên cứu giống cây trồng có thời gian dài, phụ thuộc mùa vụ và tiềm ẩn rủi ro trong quá trình khảo nghiệm. Trong khi đó, thời hạn thực hiện nhiệm vụ khoa học và quy định quản lý kinh phí chưa phải lúc nào cũng phù hợp với chu kỳ nghiên cứu. Khi đưa giống mới vào sản xuất, nếu thiếu cơ chế hỗ trợ và chia sẻ trách nhiệm, rủi ro có thể tập trung vào doanh nghiệp và người nông dân. Một vấn đề khác là quyền sở hữu và khai thác kết quả nghiên cứu khi có nhiều bên cùng tham gia đầu tư. Việc xác định quyền đối với giống cây trồng, sáng chế, dữ liệu và phân chia lợi ích cần được thỏa thuận rõ ngay từ đầu. Bên cạnh đó, hạ tầng khảo nghiệm, kiểm định, bảo hộ giống, dữ liệu vùng trồng và nguồn nhân lực phục vụ liên kết theo ngành hàng cũng cần được quan tâm.
Ông Nguyễn Mạnh Hùng kiến nghị việc xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ cần xuất phát nhiều hơn từ nhu cầu của thị trường, có sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ quan chuyên môn ngay từ khâu xây dựng đề xuất. Việc đánh giá kết quả nghiên cứu cần quan tâm không chỉ đến yêu cầu chuyên môn mà còn đến khả năng chuyển giao, diện tích áp dụng, tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn và hiệu quả kinh tế sau ứng dụng. Đối với cơ chế tài chính, cần nghiên cứu phương thức đồng tài trợ giữa Nhà nước và doanh nghiệp đối với những nhiệm vụ có khả năng ứng dụng. Trong đó, doanh nghiệp tham gia xác định yêu cầu, cùng đầu tư nguồn lực và tiếp nhận kết quả; Nhà nước hỗ trợ những khâu cần thiết để giảm rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ. Riêng với nghiên cứu giống cây trồng, cần thiết kế chương trình theo nhiều giai đoạn, phù hợp với chu kỳ sinh trưởng, khảo nghiệm và sản xuất. Việc giải ngân có thể gắn với các mốc kỹ thuật, đồng thời cho phép điều chỉnh phương án khi xuất hiện kết quả nghiên cứu mới. Cùng với cơ chế tài chính, cần làm rõ quyền sở hữu, quyền khai thác và phân chia lợi ích từ kết quả nghiên cứu; tăng cường năng lực khảo nghiệm, kiểm định, bảo hộ giống cây trồng; xây dựng hệ thống dữ liệu vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và phát triển các cụm liên kết theo ngành hàng.
Theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là tăng số lượng nhiệm vụ nghiên cứu mà quan trọng hơn là tạo được cơ chế để kết quả nghiên cứu có thể đi vào sản xuất và thị trường. Doanh nghiệp cần được tham gia từ khâu xác định vấn đề, đặt hàng đến thử nghiệm và tiếp nhận công nghệ; các viện nghiên cứu, trường đại học cần có điều kiện đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn; Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế tài chính, sở hữu trí tuệ và chia sẻ rủi ro. Đây là những vấn đề cần tiếp tục được giải quyết để cụ thể hóa mục tiêu của Nghị quyết số 57-NQ/TW trong hoạt động sản xuất, kinh doanh./.


