Khoa học - Sáng tạo

Minh bạch dữ liệu, củng cố niềm tin khoa học

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, liêm chính nghiên cứu ngày càng giữ vai trò quan trọng, không chỉ đối với chất lượng công bố mà còn đối với uy tín của nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu.

Liêm chính nghiên cứu và dữ liệu mở đang trở thành những yêu cầu quan trọng đối với hệ thống khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi quy mô dữ liệu ngày càng lớn, công cụ nghiên cứu ngày càng hiện đại và sự tham gia của doanh nghiệp ngày càng sâu rộng, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm tính trung thực, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm đối với các kết quả nghiên cứu; từ đó, nâng cao chất lượng nghiên cứu và hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư.

*Hoàn thiện cơ chế bảo đảm liêm chính nghiên cứu

Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, trong bối cảnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, liêm chính nghiên cứu ngày càng giữ vai trò quan trọng, không chỉ đối với chất lượng công bố mà còn đối với uy tín của nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức, dữ liệu nghiên cứu không chỉ phục vụ công bố khoa học mà còn liên quan đến quyền sở hữu, bảo mật thông tin, thời điểm công khai và xử lý xung đột lợi ích. Vì vậy, cần xây dựng nguyên tắc quản lý, chia sẻ dữ liệu minh bạch, đồng thời xác định rõ quyền và trách nhiệm của các bên tham gia nghiên cứu.

Bên cạnh đó, khi doanh nghiệp ngày càng tham gia sâu vào nghiên cứu, phát triển sản phẩm và thương mại hóa công nghệ, việc hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp trở thành yêu cầu cấp thiết. Cơ chế này cần vừa bảo đảm tiêu chuẩn liêm chính khoa học, vừa bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, sáng chế và lợi ích thương mại hợp pháp.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Diệp, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Chia sẻ góc nhìn chính sách, Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Diệp, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã quy định cụ thể hơn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Các nguyên tắc này tiếp tục được cụ thể hóa trong những văn bản hướng dẫn, trong đó có Nghị định số 262/2025/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung. Các yêu cầu trọng tâm gồm bảo đảm tính trung thực, khách quan, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và thực hiện trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình nghiên cứu.

Một vấn đề cần được quan tâm là phân biệt rủi ro khách quan trong nghiên cứu với hành vi vi phạm liêm chính khoa học. Trường hợp nhà nghiên cứu tuân thủ quy trình, lưu trữ đầy đủ hồ sơ nhưng kết quả không đạt mục tiêu dự kiến cần được xem xét trên cơ sở bản chất và nguyên nhân cụ thể. Trong khi đó, các hành vi nghiêm trọng như đạo văn, ngụy tạo hoặc giả mạo dữ liệu phải được xử lý theo quy định.

Thực tế, yêu cầu tăng cường trách nhiệm và xử lý vi phạm liêm chính khoa học tại Việt Nam cũng được quốc tế ghi nhận. Tạp chí Nature đã đánh giá Việt Nam cùng một số quốc gia có hệ thống nghiên cứu đang phát triển đã tăng cường các biện pháp xử lý sai phạm trong nghiên cứu khoa học.

Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, có hiệu lực từ ngày 25/5 đã đặt ra các yêu cầu về trung thực học thuật, minh bạch dữ liệu, trách nhiệm giải trình, đồng thời quy định trách nhiệm của các bên trong phòng ngừa, xử lý vi phạm. Các hình thức xử lý được đề cập gồm cảnh cáo bằng văn bản, buộc công khai xin lỗi, hoàn trả kinh phí nghiên cứu; vi phạm cũng được ghi nhận trong cơ sở dữ liệu quốc gia.

*Đưa quản trị dữ liệu vào hoạt động tài trợ nghiên cứu

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, Tiến sĩ Hồ Mạnh Tùng, Viện Triết học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã phân tích mối quan hệ giữa liêm chính nghiên cứu và dữ liệu mở trong cơ chế tài trợ khoa học.

Một trong những nội dung đáng chú ý được Tiến sĩ Hồ Mạnh Tùng đưa ra là áp dụng bộ nguyên tắc FAIR, gồm bốn tiêu chí: Dữ liệu có thể tìm thấy, truy cập, tương tác và tái sử dụng. Đồng thời, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) và các quỹ tài trợ khoa học được khuyến nghị đưa Kế hoạch quản lý và chia sẻ dữ liệu (DMP) thành tiêu chí đánh giá hồ sơ, gắn với điều kiện giải ngân và nghiệm thu.

Theo hướng tiếp cận này, quản trị dữ liệu cần được tính đến ngay từ khâu thiết kế nghiên cứu. Việc xác định rõ dữ liệu được thu thập, lưu trữ, bảo quản, chia sẻ và khai thác như thế nào sẽ góp phần tăng khả năng kiểm chứng, tái sử dụng kết quả, đồng thời nâng cao trách nhiệm của nhóm nghiên cứu đối với sản phẩm được tài trợ.

Từ thực tiễn giáo dục đại học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lâm Quang Vinh, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất xây dựng quy tắc liêm chính học thuật, sử dụng công cụ kiểm tra trùng lặp và phát triển kho dữ liệu dùng chung.

Đây là những giải pháp nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm và năng lực thực hành liêm chính trong đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh, đồng thời từng bước hình thành văn hóa dữ liệu mở trong các trường đại học. Liêm chính học thuật cần được hình thành từ quá trình đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu, thực hiện đề tài đến công bố và sử dụng kết quả khoa học.

Đối với khu vực ngoài công lập, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức cho rằng sự phát triển của các trường đại học tư thục, viện nghiên cứu và tổ chức khoa học công nghệ thuộc doanh nghiệp đang đặt ra yêu cầu mới về bảo đảm liêm chính nghiên cứu và chia sẻ dữ liệu.

Thách thức là hài hòa giữa yêu cầu công khai dữ liệu phục vụ cộng đồng khoa học với việc bảo vệ thông tin, quyền sở hữu trí tuệ, sáng chế và lợi ích thương mại của nhà đầu tư. Vì vậy, cần sớm xây dựng cơ chế hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp; đồng thời thiết lập quy tắc bảo đảm liêm chính trong nghiên cứu, công bố khoa học và chính sách rõ ràng về bảo vệ, khai thác tài sản trí tuệ. Đây cũng là cơ sở khuyến khích doanh nghiệp tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D).

Một ví dụ về yêu cầu cân bằng giữa mở rộng khả năng khai thác dữ liệu và bảo vệ quyền, lợi ích liên quan được đề cập trong đề xuất chính sách của Thành phố Hồ Chí Minh. Dự thảo nghị quyết về phát triển khu đô thị khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Thành phố cũng đề xuất xây dựng kho dữ liệu mở đặc thù, cho phép doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu khai thác miễn phí các tập dữ liệu để huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI), phát triển giải pháp dữ liệu lớn và ứng dụng số.

Dự thảo đặt ra yêu cầu dữ liệu phải được ẩn danh, bảo đảm an ninh, an toàn thông tin. Đối với dữ liệu chuyên sâu có yêu cầu bảo mật cao, việc khai thác được thực hiện theo hợp đồng, quy định rõ trách nhiệm bảo mật và thỏa thuận phân chia giá trị thương mại.

Thúc đẩy liêm chính nghiên cứu và dữ liệu mở cần được triển khai đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị đến thay đổi nhận thức và thực hành trong các tổ chức nghiên cứu. Đây là nền tảng quan trọng để củng cố niềm tin khoa học, nâng cao chất lượng nghiên cứu và phát huy hiệu quả nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo./.

PV

Xem thêm