Khoa học - Sáng tạo

Đại học Quốc gia Hà Nội tham gia 4 dự án nghiên cứu bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản

Trong số 11 dự án nghiên cứu bán dẫn Việt Nam - Nhật Bản được đồng tài trợ gần 500 tỷ đồng thuộc Chương trình NEXUS giai đoạn 2025-2026, Đại học Quốc gia Hà Nội tham gia 4 dự án, tập trung vào vật liệu bán dẫn thế hệ mới, linh kiện điện tử, chip trí tuệ nhân tạo và cảm biến sinh học.

Lãnh đạo cấp cao chứng kiến lễ trao thỏa thuận của các đơn vị Việt Nam và Nhật Bản

 Các dự án mở ra cơ hội tăng cường hợp tác nghiên cứu quốc tế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực tiếp cận, làm chủ công nghệ bán dẫn. Đây cũng là một trong những hoạt động cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

*Mở rộng hợp tác nghiên cứu công nghệ bán dẫn chiến lược

Trong khuôn khổ Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế, khoa học và công nghệ Việt Nam - Nhật Bản diễn ra tại Tokyo (Nhật Bản) mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT) đã trao văn kiện tài trợ 11 dự án hợp tác nghiên cứu thuộc Chương trình NEXUS.

Trong giai đoạn 2025-2026, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia Việt Nam (NAFOSTED) và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) đã lựa chọn đồng tài trợ 11 nhiệm vụ khoa học và công nghệ trong lĩnh vực bán dẫn, với tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng. Trong đó, phía Nhật Bản tài trợ 2,6 tỷ yên, tương đương khoảng 430 tỷ đồng; phía Việt Nam đóng góp 67 tỷ đồng.

NEXUS là chương trình hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Nhật Bản và các quốc gia ASEAN, nhằm thúc đẩy nghiên cứu chung trong những lĩnh vực ưu tiên, tăng cường trao đổi học thuật và phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu. Các dự án được lựa chọn thông qua quá trình đánh giá chuyên môn của cơ quan tài trợ hai nước.

Đáng chú ý, Đại học Quốc gia Hà Nội có 4 dự án được lựa chọn, với sự tham gia của các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Trường Đại học Công nghệ và Viện Công nghệ thông tin.

Các dự án trải rộng trên nhiều công đoạn của công nghệ bán dẫn, bao gồm nghiên cứu vật liệu, chế tạo linh kiện, phát triển chip trí tuệ nhân tạo (AI) và ứng dụng cảm biến trong năng lượng, y sinh. Đối tác hợp tác là những cơ sở nghiên cứu có uy tín của Nhật Bản như Đại học Tohoku, Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nara (NAIST) và Viện Khoa học Tokyo.

Một trong những dự án là “Phát triển tổng thể công nghệ bán dẫn màng mỏng thế hệ mới cho các thiết bị năng lượng và cảm biến”, do nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Duy Thiện, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với nhóm của Giáo sư Masakazu Nakamura, Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nara thực hiện.

Dự án hướng tới phát triển vật liệu và thiết bị bán dẫn màng mỏng thế hệ mới, có khả năng ứng dụng trong chuyển đổi năng lượng và cảm biến hóa học. Các nhóm nghiên cứu phối hợp phát triển pin mặt trời perovskite, mô-đun chuyển đổi năng lượng quang điện - nhiệt điện, vật liệu bán dẫn vô cơ và cảm biến hóa học sử dụng công nghệ vi lưu.

Trong đó, phía Việt Nam tập trung nghiên cứu, chế tạo pin mặt trời perovskite, vật liệu bán dẫn và chip cảm biến hóa học; phía Nhật Bản phát huy thế mạnh về vật liệu nhiệt điện, công nghệ chế tạo màng mỏng và phát triển thiết bị cảm biến.

Hướng nghiên cứu này có tiềm năng đóng góp vào phát triển thiết bị điện tử tiết kiệm năng lượng, cảm biến thông minh và các giải pháp khai thác năng lượng bền vững. Đồng thời, quá trình hợp tác giúp các nhà khoa học Việt Nam nâng cao năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ ở nhiều công đoạn, từ vật liệu, linh kiện đến thiết bị ứng dụng.

Trong lĩnh vực linh kiện bán dẫn tiên tiến, nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Đại học Tohoku triển khai dự án nghiên cứu linh kiện điện tử tích hợp thế hệ mới sử dụng cấu trúc vật liệu hai chiều và công nghệ điện tử học spin (spintronics).

Theo công bố của JST, dự án có sự tham gia của nhóm nghiên cứu do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thị Hương Giang, Trường Đại học Công nghệ và Giáo sư Tetsuo Endoh, Đại học Tohoku phụ trách chuyên môn.

Dự án tập trung kết hợp vật liệu bán dẫn hai chiều với các cấu trúc, vật liệu có tính chất spin để phát triển linh kiện điện tử mới. Các nhóm nghiên cứu phối hợp phát triển vật liệu, chế tạo cấu trúc linh kiện, đánh giá tính chất vật lý và khảo sát khả năng ứng dụng trong những hệ thống điện tử tích hợp thế hệ tiếp theo.

Đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa đối với việc phát triển linh kiện điện tử có khả năng xử lý, lưu trữ thông tin với mức tiêu thụ năng lượng thấp, góp phần tạo nền tảng cho các công nghệ bộ nhớ và hệ thống điện tử tiên tiến.

*Phát triển chip AI và cảm biến sinh học thế hệ mới

Bên cạnh nghiên cứu vật liệu và linh kiện, hai dự án khác có sự tham gia của Đại học Quốc gia Hà Nội tập trung vào những ứng dụng mới của công nghệ bán dẫn trong trí tuệ nhân tạo và y sinh.

Trong lĩnh vực cảm biến sinh học, nhóm nghiên cứu do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Viết, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội và Giáo sư Yuhei Hayamizu, Viện Khoa học Tokyo phụ trách triển khai dự án “Phát triển nền tảng cảm biến dựa trên vật liệu bán dẫn thấp chiều để phát hiện đột biến DNA với độ nhạy và độ chọn lọc cao”.

Dự án còn có sự tham gia của các nhà khoa học thuộc Đại học Nagoya và Đại học Kanazawa (Nhật Bản), kết hợp nghiên cứu vật liệu bán dẫn tiên tiến với công nghệ cảm biến sinh học và phân tích dữ liệu bằng trí tuệ nhân tạo.

Trong chẩn đoán ung thư, việc xác định chính xác các đột biến gene có vai trò quan trọng đối với lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân. Tuy nhiên, nhiều kỹ thuật xét nghiệm hiện nay đòi hỏi thiết bị chuyên dụng, chi phí cao và hệ thống phòng xét nghiệm tập trung, hạn chế khả năng tiếp cận tại một số cơ sở y tế.

Từ thực tiễn đó, các nhóm nghiên cứu Việt Nam - Nhật Bản hướng tới phát triển nền tảng cảm biến sinh học bán dẫn nhỏ gọn, chi phí thấp, có khả năng phát hiện những đột biến DNA đặc hiệu với độ nhạy và độ chọn lọc cao.

Giải pháp kết hợp transistor hiệu ứng trường trên nền ống nano carbon và vật liệu bán dẫn hai chiều, các đầu dò phân tử cùng thuật toán trí tuệ nhân tạo, học máy để xử lý và nhận dạng tín hiệu. Dự án đặt mục tiêu phát hiện DNA đột biến ở nồng độ thấp mà không cần khuếch đại mẫu, đồng thời hướng tới kiểm chứng công nghệ trên các mẫu lâm sàng thực tế.

Nếu đạt được mục tiêu nghiên cứu, công nghệ này có thể góp phần phát triển các thiết bị chẩn đoán phân tử thuận tiện, hỗ trợ tiếp cận y học chính xác. Đây cũng là hướng nghiên cứu liên ngành, kết hợp khoa học vật liệu, công nghệ bán dẫn, hóa học, trí tuệ nhân tạo và y sinh.

Trong lĩnh vực chip trí tuệ nhân tạo, nhóm nghiên cứu của Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Viện Khoa học Tokyo triển khai dự án “Bán dẫn AI tại biên: Từ vật liệu đến tích hợp hệ thống”, với sự tham gia của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trần Thuật, Viện Công nghệ thông tin, Đại học Quốc gia Hà Nội và Giáo sư Phạm Nam Hải, Viện Khoa học Tokyo.

Dự án hướng tới phát triển chip AI tại biên (Edge AI), có khả năng xử lý dữ liệu trực tiếp trên thiết bị, giảm nhu cầu truyền dữ liệu đến trung tâm xử lý và hạn chế tiêu thụ năng lượng. Công nghệ này có tiềm năng ứng dụng trong các thiết bị thông minh, hệ thống cảm biến, tự động hóa và nhiều giải pháp sử dụng trí tuệ nhân tạo.

Một trong những thách thức đối với các hệ thống AI hiện nay là năng lượng tiêu hao khi di chuyển dữ liệu giữa bộ nhớ và bộ xử lý. Để giải quyết vấn đề này, các nhóm nghiên cứu đề xuất phát triển kiến trúc tính toán trong bộ nhớ, cho phép thực hiện các phép toán ngay tại nơi lưu trữ dữ liệu, kết hợp công nghệ bộ nhớ không mất dữ liệu và đóng gói chiplet.

Theo định hướng nghiên cứu, phía Việt Nam tập trung phát triển công nghệ bộ nhớ điện trở; phía Nhật Bản nghiên cứu các loại bộ nhớ từ, sắt điện và quang từ. Kết quả nghiên cứu vật liệu và linh kiện sẽ được tích hợp với vi mạch ngoại vi, hướng tới xây dựng hệ thống chip có khả năng thực hiện các tác vụ nhận dạng trực tiếp trên phần cứng.

Dự án đặt mục tiêu tạo ra các sản phẩm nghiên cứu gồm vật liệu, linh kiện, mảng nhớ chế tạo trong nước, vi mạch chiplet và chip đã đóng gói; đồng thời phát triển quy trình công nghệ, công bố khoa học, sáng chế và đào tạo đội ngũ nhân lực chuyên sâu.

Việc hợp tác với Viện Khoa học Tokyo được kỳ vọng góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, chế tạo và tích hợp chip của các nhà khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, từng bước tiếp cận những công nghệ cốt lõi trong phát triển phần cứng AI.

Nhìn tổng thể, bốn dự án thuộc Chương trình NEXUS cho thấy sự tham gia của các nhóm nghiên cứu Đại học Quốc gia Hà Nội ở nhiều công đoạn của lĩnh vực bán dẫn, từ phát triển vật liệu, chế tạo linh kiện đến tích hợp chip và ứng dụng trong năng lượng, trí tuệ nhân tạo, y sinh.

Các nhiệm vụ không chỉ hướng tới công bố khoa học mà còn đặt mục tiêu chế tạo vật liệu, linh kiện, thiết bị nguyên mẫu, phát triển quy trình công nghệ và đào tạo nhân lực nghiên cứu trình độ cao.

Việc được lựa chọn tham gia chương trình hợp tác quốc tế có quy mô tài trợ lớn cũng tạo điều kiện để Đại học Quốc gia Hà Nội phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, mở rộng hợp tác liên ngành, tiếp cận hạ tầng nghiên cứu tiên tiến và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ chiến lược.

Theo định hướng hợp tác giai đoạn tiếp theo, NAFOSTED và JST dự kiến tiếp tục kêu gọi các nhiệm vụ nghiên cứu chung trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo vào năm 2027, đồng thời thúc đẩy chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI.

Thông qua các dự án NEXUS, Đại học Quốc gia Hà Nội có thêm cơ hội kết nối với các đối tác khoa học, công nghệ hàng đầu Nhật Bản, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực nghiên cứu, góp phần thúc đẩy ngành công nghiệp bán dẫn và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam./.

PV

Tin liên quan

Xem thêm