Công nghệ số đang mở rộng cơ hội tiếp cận di sản, thay đổi cách dạy, học và sáng tác trong các ngành nghệ thuật.
Trong quá trình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, các cơ sở đào tạo đứng trước yêu cầu đổi mới chương trình, học liệu và cách đánh giá người học, đồng thời phát huy vai trò của người thầy trong bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ, trao truyền giá trị văn hóa Việt Nam.
*Bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ trong môi trường số
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng, giáo dục nghệ thuật có vai trò thiết yếu trong phát triển con người toàn diện. Những giờ học âm nhạc, mỹ thuật góp phần giúp học sinh tự tin thể hiện ý tưởng, biết sẻ chia và trân trọng cái đẹp. Đây cũng là nền tảng để người trẻ chủ động sử dụng công nghệ, tiếp nhận các giá trị văn hóa của thế giới và giữ mối liên hệ với cội nguồn.
Theo ông Bùi Hoài Sơn, công nghệ số giúp một điệu hát cổ đến với người trẻ qua điện thoại, giúp học sinh ở vùng xa tiếp cận nguồn học liệu nghệ thuật phong phú hơn. Cũng trong môi trường ấy, các em hằng ngày tiếp xúc với nhiều hình ảnh, âm thanh và hệ giá trị khác nhau. Năng lực thẩm mỹ giúp học sinh biết lựa chọn, đánh giá những gì mình tiếp nhận. Hiểu biết về văn hóa dân tộc giúp các em có điểm tựa khi tiếp xúc với những hình thức biểu đạt và trào lưu mới.
Từ đó, ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh yêu cầu đưa các giá trị nhân văn vào cách sử dụng công nghệ trong giáo dục nghệ thuật. “Trí tuệ nhân tạo có thể mở rộng phương tiện biểu đạt, nhưng không thể thay người thầy trao truyền tình yêu quê hương, con người và văn hóa dân tộc”, ông nói.
Theo ông, cách đánh giá hiệu quả giáo dục nghệ thuật cần chú ý đến những chuyển biến của học sinh qua từng tiết học, như sự tự tin, khả năng sáng tạo, biết sẻ chia và cảm nhận cái đẹp. Khi giáo dục nghệ thuật được xác định là một phần của chiến lược phát triển con người, vị trí của các môn học nghệ thuật trong chương trình và nguồn lực dành cho đội ngũ giáo viên cũng cần được quan tâm tương xứng. Ở vùng sâu, vùng xa, giáo viên âm nhạc, mỹ thuật có vai trò quan trọng trong việc tạo cơ hội để học sinh tiếp xúc và trải nghiệm nghệ thuật.
Nguồn lực cho giáo dục nghệ thuật còn đến từ bảo tàng, nhà hát, không gian sáng tạo, nghệ sĩ và nghệ nhân. Một làn điệu dân ca được nghệ nhân thể hiện ngay tại lớp học giúp học sinh nghe cách nhả chữ, giữ nhịp và cảm nhận sắc thái của lời ca. Tư liệu số có thể giúp các em nghe lại, tìm hiểu sâu hơn sau buổi học. Để những hình thức trải nghiệm như vậy được triển khai, cần có cơ chế phối hợp giữa nhà trường với các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, khoa học và công nghệ.
Ông Bùi Hoài Sơn cho rằng các cơ sở giáo dục nghệ thuật cần học hỏi mô hình đào tạo tiên tiến, tiếp cận thành tựu công nghệ của thế giới và tạo điều kiện để người học sáng tạo trên nền tảng văn hóa dân tộc. “Chúng ta cần học hỏi mô hình đào tạo tiên tiến và thành tựu công nghệ của thế giới, đồng thời giúp người học hiểu, yêu và sáng tạo từ di sản Việt Nam”, ông chia sẻ.
*Đổi mới đào tạo và đánh giá theo đặc thù nghệ thuật
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Đăng Phượng, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương cho biết, việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW cùng với Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu đổi mới đối với các cơ sở giáo dục nghệ thuật. Yêu cầu này thể hiện rõ trong hoạt động sáng tác và thực hành chuyên môn, khi công nghệ số đã đi vào nhiều khâu của quá trình tạo ra tác phẩm.
Trí tuệ nhân tạo tạo sinh có thể hỗ trợ dựng hình ảnh, phối khí, viết lời. Sinh viên đã sử dụng các công cụ này trong bài tập, đồ án, có trường hợp trước khi nhà trường ban hành quy định. Cùng với đó, học liệu, bài luyện tập và đồ án tốt nghiệp ngày càng được lưu giữ dưới dạng số. Những thay đổi này đặt ra yêu cầu cập nhật quy chế đào tạo và phương pháp đánh giá, nhất là việc xác định đóng góp sáng tạo của người học trong từng sản phẩm.
“Phần nào là sáng tạo của người học, ai là tác giả của một sản phẩm có trí tuệ nhân tạo tham gia, giờ đây là những câu hỏi về quy chế đào tạo, cách đánh giá và quyền sở hữu trí tuệ mà mỗi trường phải trả lời”, ông Đào Đăng Phượng nhận định.
Theo ông, một trường có thể đầu tư phần mềm, xây dựng phòng thực hành. Việc phát triển kho học liệu số dùng chung, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản đáng tin cậy, thống nhất nguyên tắc sử dụng trí tuệ nhân tạo và đưa sản phẩm của sinh viên đến với công chúng cần sự tham gia của nhiều bên. Bên cạnh các cơ sở đào tạo và cơ quan quản lý, nhà hát, bảo tàng, doanh nghiệp thiết kế, thời trang, nội dung số và cộng đồng đang nắm giữ di sản đều có thể đóng góp vào quá trình này.
Hiệu quả hợp tác thể hiện ở khả năng chia sẻ học liệu giữa các trường, ghi lại tri thức của nghệ nhân để đưa vào bài giảng, tạo cơ hội giới thiệu sản phẩm của sinh viên và sử dụng kết quả nghiên cứu để cập nhật chương trình đào tạo. Các hoạt động này cần được hỗ trợ bằng hạ tầng số, chuẩn chất lượng và quy định về sở hữu trí tuệ.
Từ thực tế đào tạo tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Nghệ An, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Đức, Phó Hiệu trưởng nhà trường cho rằng, hình thức học tập kết hợp phù hợp với đặc thù đào tạo nghệ thuật. Căn cứ vào chương trình và tỷ lệ thực hành của từng môn học, mô-đun, các trường cần xác định nội dung có thể thực hiện qua học liệu số và nội dung cần luyện tập tại phòng chuyên môn, sân khấu, xưởng hoặc phòng thu.
Ở các ngành âm nhạc, dân ca và múa, video giúp người học xem lại động tác, làn điệu, nhịp phách và cách xử lý tác phẩm. Phần mềm âm thanh hỗ trợ thu, biên tập và so sánh các bản thể hiện. Trong mỹ thuật và thiết kế đồ họa, công cụ số hỗ trợ phác thảo, dựng hình, lưu các phiên bản và trình bày hồ sơ năng lực. Việc lưu lại các bước thực hiện cũng tạo thêm căn cứ để giảng viên theo dõi tiến bộ của người học.
Với nhiều học phần thực hành, chất lượng đào tạo phụ thuộc vào khả năng quan sát, chỉnh sửa kỹ thuật và truyền kinh nghiệm trực tiếp của giảng viên. Một đoạn ghi hình có thể giúp sinh viên xem lại bài tập nhiều lần, còn buổi hướng dẫn tại phòng chuyên môn cho phép giảng viên nhận ra và chỉnh sửa ngay những sai lệch về động tác, nhịp phách hoặc cách thể hiện. Theo bà Nguyễn Thị Thanh Đức, tổ chức các học phần này hoàn toàn trực tuyến có thể làm giảm tương tác và ảnh hưởng đến hiệu quả rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp.
Triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW trong giáo dục nghệ thuật vì thế gắn với những công việc cụ thể, từ xây dựng học liệu số, xác định cách sử dụng trí tuệ nhân tạo trong bài tập, đồ án đến tổ chức thực hành phù hợp với từng ngành. Sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo, thiết chế văn hóa, nghệ sĩ, nghệ nhân và doanh nghiệp tạo thêm điều kiện để người học vận dụng công nghệ trong sáng tạo, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp và phát triển tác phẩm trên nền tảng di sản Việt Nam./.


