Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang từng bước đưa công nghệ số vào công tác bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị di sản.
Từ việc số hóa hệ thống bia Tiến sĩ, tư liệu, hiện vật đến xây dựng không gian tham quan trực tuyến, trình chiếu 3D Mapping và ứng dụng thực tế ảo trong các chương trình trải nghiệm, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang từng bước đưa công nghệ số vào công tác bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị di sản. Những cách làm này không chỉ góp phần lưu giữ tư liệu về một di tích có lịch sử gần 1.000 năm, mà còn mở ra những hình thức tiếp cận mới, giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ, hiểu hơn về truyền thống hiếu học và lịch sử giáo dục Việt Nam. Đây cũng là bước hiện thực hoá tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào thực tiễn hoạt động văn hóa.
* Số hóa để lưu giữ và bảo tồn di sản
Văn Miếu – Quốc Tử Giám là nơi lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật và công trình kiến trúc có giá trị đặc biệt đối với lịch sử văn hóa, giáo dục Việt Nam. Tuy nhiên, qua thời gian, các công trình và hiện vật luôn chịu tác động của môi trường, thời tiết và quá trình sử dụng. Việc lưu giữ đầy đủ thông tin về hiện trạng di tích, vì thế, có ý nghĩa quan trọng đối với công tác nghiên cứu, quản lý và bảo tồn lâu dài.
Những năm gần đây, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã đẩy mạnh số hóa tư liệu, hiện vật và không gian di tích. Theo Thạc sĩ Nguyễn Liên Hương, Phó giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đến nay, Trung tâm đã số hóa 200 tác phẩm, tư liệu; 155 hiện vật; toàn bộ 82 bia Tiến sĩ; xây dựng dữ liệu cho 43 công trình với 94 điểm tham quan toàn cảnh 360 độ. Cùng với đó là việc mô phỏng không gian Văn Miếu thời Lê trên diện tích khoảng 6.000 m², xây dựng phim thực tế ảo 360 độ và thư viện số với 110 ấn phẩm ở nhiều cấp độ.
Những kết quả này tạo nên nguồn tư liệu số phong phú về di tích. Thông qua hình ảnh, mô hình và các dữ liệu được lưu giữ, cán bộ chuyên môn có thêm cơ sở để tra cứu, đối chiếu, theo dõi những thay đổi của công trình theo thời gian. Đối với công chúng, các tư liệu ấy cũng có thể được sử dụng trong hoạt động giới thiệu, trưng bày và giáo dục di sản.
Đáng chú ý, năm 2026, Trung tâm tiếp tục triển khai số hóa đối với 26 công trình kiến trúc trọng điểm, phục vụ việc xây dựng hồ sơ chi tiết về hiện trạng, hỗ trợ khảo sát và lập phương án tu bổ. Nhờ có thêm những dữ liệu cụ thể, công tác bảo tồn có điều kiện được thực hiện chủ động, khoa học hơn, hạn chế sự phụ thuộc vào các tư liệu ghi chép rời rạc, tạo nguồn thông tin phục vụ nghiên cứu và bảo tồn lâu dài. Đây là nền tảng quan trọng để những giá trị của Văn Miếu – Quốc Tử Giám được gìn giữ và tiếp tục phát huy trong điều kiện mới.
* “Tinh hoa đạo học”: Công nghệ kể câu chuyện di sản
Nếu số hóa tư liệu là cách lưu giữ di sản thì việc đưa công nghệ vào các chương trình tham quan, trải nghiệm lại mở ra một hướng tiếp cận gần gũi hơn với công chúng. Một ví dụ tiêu biểu là chương trình tour đêm “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Thay vì chỉ tham quan các công trình dưới ánh sáng thông thường và nghe giới thiệu về lịch sử di tích, người xem được dẫn dắt qua một hành trình trải nghiệm gồm 5 không gian với hơn 15 điểm thuyết minh. Trong đó, công nghệ trình chiếu 3D Mapping, ánh sáng và âm thanh được sử dụng để tái hiện những câu chuyện về lịch sử hình thành Văn Miếu - Quốc Tử Giám, truyền thống khoa bảng, 82 bia Tiến sĩ và tinh thần hiếu học của dân tộc.
Điểm nhấn của chương trình là phần trình chiếu 3D Mapping trên không gian kiến trúc di tích. Những hình ảnh, câu chuyện lịch sử được thể hiện bằng sự kết hợp giữa hình ảnh chuyển động, âm thanh và ánh sáng, giúp người xem hình dung rõ hơn về một chặng đường lịch sử vốn được lưu giữ qua các công trình, văn bia và tư liệu. Thay vì tiếp nhận những thông tin lịch sử theo cách khô cứng, người xem được theo dõi một câu chuyện có hình ảnh, âm thanh và diễn biến, qua đó cảm nhận rõ hơn giá trị của truyền thống đạo học.
Bạn Nguyễn Mai Phương, sinh viên Đại học Hà Nội chia sẻ, lần đầu tiên được khám phá Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào ban đêm qua tour “Tinh hoa đạo học”, được trải nghiệm và xem chương trình nghệ thuật số “Tinh hoa đạo học”, Phương thực sự ấn tượng, bởi những trải nghiệm mà chương trình mang đến khác hẳn với việc tham quan Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào ban ngày. “Đây thực sự là một trải nghiệm khó quên, nếu có cơ hội, em sẽ tiếp tục quay lại những lần sau”, Nguyễn Mai Phương bày tỏ.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Liên Hương, cùng với “Tinh hoa đạo học”, bộ phim 3D Mapping “Sử đá lưu danh” và “Vun đắp hiền tài” cho thấy sự kết hợp giữa dữ liệu, nghiên cứu lịch sử, kịch bản, nghệ thuật và công nghệ để tạo nên một hình thức diễn giải mới. Giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở Projection Mapping, AR/VR hay hệ thống ánh sáng, mà nằm ở việc kết nối nghiên cứu lịch sử với kịch bản, âm nhạc, mỹ thuật, công nghệ trình diễn và chính không gian kiến trúc của di tích, qua đó hình thành một hành trình kể chuyện về hành trình đạo học và Quốc Tử Giám. Công nghệ ở đây không đứng riêng như một lớp trình diễn, mà trở thành phương tiện chuyển tải nội dung và cảm xúc.
Quan trọng nữa, sản phẩm này đã mở rộng thời gian khai thác di tích ra ngoài khung giờ tham quan thông thường, đồng thời hình thành một sản phẩm du lịch văn hóa ban đêm có vé độc lập. Đây là một bước chuyển đáng chú ý từ ứng dụng công nghệ trong giới thiệu di sản sang sáng tạo sản phẩm văn hóa dựa trên di sản, đóng góp vào công cuộc phát triển kinh tế đêm của Thành phố.
Trưng bày “Sử đá lưu danh” cũng cho thấy một hướng tiếp cận tương tự. Hệ thống 82 bia Đề danh Tiến sĩ vốn là một di sản tư liệu đặc biệt. Khi được kết hợp với sa bàn tương tác, trình chiếu, nội dung đa phương tiện và các công nghệ hỗ trợ, bia Tiến sĩ không còn chỉ được tiếp cận như những hiện vật độc lập, mà trở thành điểm khởi đầu để khám phá một hệ thống tri thức rộng lớn hơn về khoa bảng, giáo dục, danh nhân và cả bối cảnh xã hội thời kỳ tạo lập bia hay khoa thi.
Từ cách tiếp cận đó, hoạt động giới thiệu di sản tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang có sự dịch chuyển từ cung cấp thông tin sang tổ chức trải nghiệm. Hệ thống thuyết minh tự động đã được phát triển với 12 ngôn ngữ; các ứng dụng mã QR, nhận dạng hình ảnh, nhận dạng 3D, GIS, nội dung đa phương tiện và nền tảng di động giúp khách tham quan chủ động hơn trong quá trình khám phá di tích. Ứng dụng AR tích hợp chatbot “Rùa Trạng nguyên” khai thác dữ liệu về 1.307 Tiến sĩ, qua đó đưa nguồn thông tin khoa bảng đến gần hơn với người sử dụng. Trong các trưng bày chuyên đề, âm thanh, màn hình cảm ứng, mô hình 3D, phim, mã QR và công nghệ trình chiếu được sử dụng để bổ sung những lớp nội dung mà hiện vật thật khó chuyển tải đầy đủ. Một số triển lãm sau khi kết thúc còn được số hóa dưới dạng không gian 360 độ, qua đó kéo dài vòng đời của nội dung trưng bày và mở rộng khả năng tiếp cận ngoài không gian vật lý của di tích.
Với cách tổ chức này, di sản không còn chỉ là những công trình để ngắm nhìn hay những tấm bia để đọc thông tin. Người tham quan có thể bước vào một hành trình khám phá, vừa quan sát không gian kiến trúc, vừa tìm hiểu câu chuyện lịch sử và trực tiếp tham gia các hoạt động trải nghiệm. Đây là một hướng ứng dụng công nghệ đáng chú ý trong việc đổi mới hoạt động giới thiệu di sản, nhất là đối với nhóm công chúng trẻ.
* Đưa Nghị quyết 57 vào thực tiễn hoạt động di sản
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước. Trong lĩnh vực di sản, yêu cầu này không chỉ dừng ở việc trang bị công nghệ hay tạo lập các sản phẩm số, mà quan trọng hơn là ứng dụng những thành quả đó để giải quyết các vấn đề thực tế: lưu giữ di sản tốt hơn, hỗ trợ công tác bảo tồn, đổi mới cách thức giới thiệu và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng.
Những kết quả tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy chuyển đổi số đang từng bước đi vào các hoạt động cụ thể. Từ số hóa tư liệu, hiện vật và công trình kiến trúc, xây dựng thư viện số, không gian tham quan 360 độ đến ứng dụng 3D Mapping và thực tế ảo trong chương trình “Tinh hoa đạo học”, công nghệ đã góp phần tạo thêm những phương thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Tuy nhiên, để các ứng dụng này phát huy hiệu quả lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện việc quản lý, cập nhật và kết nối các nguồn tư liệu số; đồng thời phát triển thêm những nội dung giới thiệu có chất lượng, bảo đảm tính chính xác về lịch sử và giá trị văn hóa.
Có thể thấy, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để Văn Miếu - Quốc Tử Giám vừa bảo tồn tốt hơn những giá trị được trao truyền từ quá khứ, vừa tìm được cách kể mới phù hợp với đời sống hôm nay. Khi những câu chuyện về người thầy, người học, các bậc khoa bảng và truyền thống hiếu học được chuyển tải bằng hình thức gần gũi, sinh động, di sản sẽ không chỉ hiện diện trong không gian di tích mà còn tiếp tục lan tỏa trong đời sống xã hội.
Đó cũng là ý nghĩa thiết thực của việc ứng dụng khoa học, công nghệ theo tinh thần Nghị quyết 57 vào thực tiễn, để công nghệ thực sự phục vụ con người, phục vụ công tác bảo tồn và giúp những giá trị văn hóa của dân tộc được tiếp nối qua các thế hệ./.




