Khoa học - Sáng tạo

Khơi thông nguồn lực, tạo đà phát triển khoa học công nghệ

Việc khơi thông nguồn lực cho khoa học, công nghệ còn là đổi mới cách lựa chọn nhiệm vụ, hoàn thiện cơ chế phối hợp, phát huy vai trò của doanh nghiệp và xây dựng hệ sinh thái đủ năng lực đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh.

Sinh viên thực tập Môn lập trình vi điều khiển tại Trường Cao đẳng Công nghệ Việt - Hàn Bắc Giang. 
Ảnh minh họa: Danh Lam/TTXVN

Nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tăng mạnh sau khi Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về "đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia" được ban hành. Tuy nhiên, tiến độ giải ngân, khả năng hấp thụ vốn và thương mại hóa kết quả nghiên cứu vẫn còn một số điểm nghẽn. Thực tế này đặt ra yêu cầu đổi mới đồng bộ từ khâu phân bổ, tổ chức thực hiện đến đánh giá hiệu quả đầu tư, bảo đảm mỗi đồng ngân sách thực sự tạo ra giá trị cho phát triển.

* Nguồn lực tăng nhanh

Một trong những chuyển biến rõ nét sau gần hai năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW là quy mô nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được nâng lên. Thông tin từ Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, trước khi Nghị quyết được ban hành, ngân sách nhà nước bố trí cho khoa học và công nghệ đạt khoảng 12.000 tỷ đồng mỗi năm. Con số này đã tăng lên 75.000 tỷ đồng trong năm 2025 và 95.000 tỷ đồng năm 2026; dự kiến năm 2027, nguồn lực dành cho lĩnh vực này đạt 120.000 tỷ đồng.

Việc tăng quy mô đầu tư thể hiện sự chuyển biến trong nhận thức và ưu tiên nguồn lực đối với lĩnh vực được xác định là động lực phát triển đất nước. Tuy nhiên, quy mô vốn lớn hơn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực xây dựng nhiệm vụ, phân bổ, giải ngân và tổ chức thực hiện.

Phân tích về quá trình đưa nguồn lực này vào thực tiễn, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, quy mô ngân sách chi cho lĩnh vực khoa học công nghệ tăng nhanh trong thời gian ngắn, từ mức khoảng 12.000 tỷ đồng mỗi năm lên mức cao hơn nhiều lần. Phạm vi bố trí kinh phí cũng được mở rộng, bao gồm cả chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Sự thay đổi nhanh về quy mô và phạm vi nguồn vốn khiến các cơ quan phải điều chỉnh cách thức lập dự toán, xây dựng nhiệm vụ và tổ chức thực hiện. Bên cạnh đó, thể chế và chính sách cần thời gian để hoàn thiện, đồng bộ với yêu cầu mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW được ban hành vào cuối tháng 12/2024, trong khi nhiều cơ chế, chính sách và quy định pháp luật liên quan chỉ được ban hành hoặc có hiệu lực từ cuối năm 2025 và trong năm 2026. Khoảng thời gian chuyển tiếp này ảnh hưởng đến tiến độ chuẩn bị, phê duyệt và triển khai các nhiệm vụ.

Bộ trưởng nhận định, cách xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ đang có sự thay đổi căn bản. Trước đây, nhiều nhiệm vụ được hình thành từ đề xuất của các nhà khoa học, viện nghiên cứu và trường đại học. Theo định hướng mới, nhiệm vụ cần xuất phát nhiều hơn từ những vấn đề thực tiễn, nhu cầu của doanh nghiệp và yêu cầu phát triển của đất nước. Doanh nghiệp tham gia đặt hàng còn viện nghiên cứu, trường đại học đảm nhận vai trò nghiên cứu, phát triển giải pháp. Cách tiếp cận này đòi hỏi quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, từ xác định bài toán, lựa chọn công nghệ đến thiết kế cơ chế phối hợp và đánh giá sản phẩm đầu ra.

Theo Bộ trưởng, đến nay, năng lực tổ chức thực hiện ở một số bộ, ngành, địa phương còn hạn chế; tâm lý e ngại, chưa mạnh dạn trong triển khai nhiệm vụ vẫn tồn tại. Trong khi đó, các nhiệm vụ mới thường có tính liên ngành, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan và khả năng xử lý những vấn đề chưa có tiền lệ.

Những ý kiến được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nêu lên cho thấy, điểm nghẽn trong việc chậm giải ngân nguồn lực cho khoa học, công nghệ nằm trong cả chuỗi công việc, từ xây dựng nhiệm vụ, lập dự toán, thẩm định, phân bổ đến thực hiện. Nếu chỉ tập trung tháo gỡ ở khâu giải ngân mà không xử lý những vướng mắc trong toàn bộ quy trình, hiệu quả sử dụng nguồn lực khó được cải thiện bền vững.

Để khắc phục tình trạng này, Bộ đang tăng cường làm việc trực tiếp với các địa phương nhằm hướng dẫn xây dựng dự toán, đề xuất nhiệm vụ; tổ chức các cuộc họp trực tuyến với lãnh đạo sở khoa học và công nghệ để tháo gỡ vướng mắc; đồng thời xây dựng hệ thống thông tin cho phép các địa phương đề xuất dự toán và thực hiện thẩm định trực tuyến, giảm thời gian trao đổi, bổ sung hồ sơ qua nhiều cấp.

* Đầu tư có trọng tâm, lấy hiệu quả làm thước đo

Bên cạnh tiến độ giải ngân, một vấn đề quan trọng khác là làm thế nào để nguồn vốn đầu tư chuyển hóa thành năng lực công nghệ, sản phẩm và giá trị kinh tế. Thực tế cho thấy Việt Nam đã có những kết quả nghiên cứu, phát triển công nghệ đáng chú ý, song con đường đưa sản phẩm từ phòng thí nghiệm ra thị trường vẫn còn nhiều trở ngại.

Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, thời gian qua, Đảng, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo hành lang pháp lý để đưa nhanh tiến bộ khoa học, công nghệ vào sản xuất, kinh doanh, đời sống. Tuy nhiên, một trong những vấn đề nổi lên qua nhiều nghiên cứu và đánh giá chính là điểm nghẽn trong khâu thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Hiện nay, việc hình thành doanh nghiệp spin-off được xem là một trong những con đường phù hợp và hiệu quả để chuyển hóa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Doanh nghiệp spin-off vừa giúp thương mại hóa các kết quả nghiên cứu vừa đóng vai trò kết nối giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ “tại chỗ”. Đây cũng là nền tảng để xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với các viện nghiên cứu và trường đại học.

Nghị quyết 57 cũng mở ra một cơ chế quản lý mới với yêu cầu chuyển sang quản lý theo kết quả đầu ra, mở rộng khoán chi, chấp nhận rủi ro và cấp kinh phí theo các mốc đánh giá cụ thể, không phụ thuộc cứng nhắc vào niên độ ngân sách. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) đề xuất, căn cứ kết quả từng giai đoạn, cơ quan quản lý cần quyết định tiếp tục điều chỉnh hoặc chấm dứt nhiệm vụ; đồng thời, cần áp dụng các hình thức hợp đồng phù hợp với tính chất, mức độ rủi ro của từng loại hình nghiên cứu; tiếp tục tháo gỡ vướng mắc trong thực thi quy định về chấp nhận rủi ro, giảm thủ tục hành chính và tăng quyền tự chủ, trách nhiệm của tổ chức chủ trì.

Cùng với việc đổi mới cơ chế tài trợ, yêu cầu đặt ra là phải gắn trách nhiệm sử dụng ngân sách với kết quả đầu ra của nhiệm vụ nghiên cứu. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến đề nghị tăng cường kết nối giữa nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp với năng lực nghiên cứu của các viện, trường; thúc đẩy cơ chế đồng tài trợ và huy động nguồn lực xã hội cho nghiên cứu; đặc biệt cần chú trọng tạo lập thị trường đầu ra, trong đó Nhà nước có thể đóng vai trò khách hàng đầu tiên đối với sản phẩm công nghệ trong nước. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến đề xuất nghiên cứu cơ chế dành khoảng 1% vốn đầu tư công để mua sắm sản phẩm khoa học, công nghệ trong nước, góp phần thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ.

Khoa học, công nghệ cần có thời gian để đóng góp vào tăng trưởng. Vì vậy, chính sách đầu tư phải có tầm nhìn dài hạn, đồng thời lựa chọn những lĩnh vực có khả năng tạo tác động trong ngắn hạn để tập trung nguồn lực phù hợp. Đầu tư cho công nghệ có thể ứng dụng ngay cần song hành với nghiên cứu nền tảng, phát triển công nghệ lõi và nâng cao năng lực tự chủ trong tương lai. Từ yêu cầu đó, việc khơi thông nguồn lực cho khoa học, công nghệ còn là đổi mới cách lựa chọn nhiệm vụ, hoàn thiện cơ chế phối hợp, phát huy vai trò của doanh nghiệp và xây dựng hệ sinh thái đủ năng lực đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh. Từ đó, nguồn lực đầu tư sẽ trở thành động lực thực chất cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo./.


Thu Phương

Tin liên quan

Xem thêm