Không chỉ phản ánh những năm tháng đấu tranh gian khổ của dân tộc, điện ảnh còn là phương tiện lưu giữ ký ức lịch sử, truyền tải lý tưởng cách mạng, khơi dậy tinh thần yêu nước và củng cố niềm tin xã hội.
rong dòng chảy hơn 70 năm của nền điện ảnh cách mạng Việt Nam, đề tài chiến tranh, lịch sử dân tộc luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Không chỉ phản ánh những năm tháng đấu tranh gian khổ của dân tộc, điện ảnh còn là phương tiện lưu giữ ký ức lịch sử, truyền tải lý tưởng cách mạng, khơi dậy tinh thần yêu nước và củng cố niềm tin xã hội.
Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng truyền thông số, xuất hiện trường hợp các thế lực thù địch đã lợi dụng các tác phẩm văn học nghệ thuật nói chung, điện ảnh nói riêng để xuyên tạc lịch sử, gieo rắc quan điểm sai lệch gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, yêu cầu đặt ra đối với người làm phim hôm nay càng trở nên cấp thiết: phải giữ vững tính chân thực lịch sử, đồng thời nâng cao chất lượng nghệ thuật, sức hấp dẫn của tác phẩm để đấu tranh với các sản phẩm độc hại.
* Giữ vững tính chân thực lịch sử trong điện ảnh
Từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh thành lập Doanh nghiệp quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam ngày 15/3/1953 đến nay, nền điện ảnh cách mạng Việt Nam đã trải qua hơn bảy thập niên hình thành và phát triển; đã sản xuất và phổ biến hàng nghìn tác phẩm điện ảnh đề tài chiến tranh cách mạng, từ phim tài liệu, phim truyện, phim hoạt hình… tất cả đều phản ánh sâu sắc các cuộc kháng chiến, công cuộc xây dựng đất nước, đời sống đương đại cũng như những giá trị văn hóa, con người Việt Nam.
Từ những bộ phim thời kỳ đầu như: “Con chim vành khuyên”, “Cánh đồng hoang”, “Em bé Hà Nội”, “Bao giờ cho đến tháng Mười”, “Chị Tư hậu”, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”... cho đến những tác phẩm gần đây như “Mùi cỏ cháy”, “Đào, Phở và Piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối”, “Mưa đỏ”… điện ảnh chiến tranh cách mạng không chỉ phản ánh hiện thực chiến đấu, còn khắc họa chiều sâu tâm hồn Việt Nam, thể hiện tình yêu nước, lòng nhân ái, khát vọng hòa bình và sức mạnh của tinh thần dân tộc.
Nhiều đạo diễn, chuyên gia điện ảnh cho rằng, tính chân thực luôn là yêu cầu cốt lõi của nghệ thuật nói chung và điện ảnh nói riêng, đặc biệt với các tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, chiến tranh cách mạng. Với những sự kiện, nhân vật đã được lịch sử ghi nhận, việc phản ánh trung thực là nguyên tắc quan trọng trong quá trình sáng tạo tác phẩm.
Đạo diễn phim “Đào, phở và piano” - Nghệ sĩ Ưu tú Phi Tiến Sơn cho biết: khi bàn về đề tài chiến tranh trong văn học nghệ thuật nói chung và điện ảnh nói riêng đã nhìn nhận đây là lĩnh vực đặc biệt phức tạp, bởi bản thân tác phẩm nghệ thuật luôn mang tính hư cấu và chịu chi phối bởi góc nhìn, quan niệm của người sáng tạo. Vấn đề là hư cấu đến đâu và hư cấu như thế nào để vẫn đảm bảo tính chân thực lịch sử.
Theo đạo diễn Phi Tiến Sơn, thực tế, tính trung thực lịch sử phụ thuộc rất nhiều vào góc nhìn. Mỗi cá nhân khi tiếp cận chiến tranh đều đứng ở một vị trí, một trải nghiệm và một lát cắt khác nhau của lịch sử. Ngay cả những người trực tiếp cầm súng chiến đấu cũng chỉ chứng kiến một phần của cuộc chiến, ở một không gian và thời điểm mà họ có mặt. Kinh nghiệm cá nhân đó chưa chắc đã phản ánh đúng toàn cảnh cuộc chiến, vì thế, không thể lấy trải nghiệm cá nhân để áp đặt cho toàn bộ lịch sử chiến tranh.
Đạo diễn Phi Tiến Sơn cho rằng, một số yếu tố hư cấu trong nghệ thuật nhưng vẫn đảm bảo tính chân thực. Ông lấy ví dụ từ bộ phim “Đào, Phở và Piano”, trong đó có cảnh một cô gái Hà Nội ôm bom lao vào xe tăng địch. Đó là chi tiết hư cấu, lịch sử không ghi nhận trường hợp cụ thể như vậy, nhưng khán giả chấp nhận bởi họ cảm nhận được tinh thần yêu nước và khí thế của thời đại mà bộ phim muốn truyền tải. Tương tự, với phim “Mưa đỏ”, dù vẫn có những ý kiến tranh luận về tính chính xác của một số chi tiết liên quan đến chiến trường Quảng Trị, song điều quan trọng hơn là bộ phim đã tái hiện được không khí dữ dội của cuộc chiến và tạo hiệu ứng cảm xúc mạnh mẽ đối với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ.
Đồng quan điểm, đại diện Hội Điện ảnh Việt Nam cho rằng, đối với các tác phẩm văn học nghệ thuật khai thác đề tài chiến tranh cách mạng và lịch sử dân tộc, yêu cầu quan trọng hàng đầu là phải bảo đảm tính chân thực lịch sử. Bởi lịch sử không chỉ là chất liệu sáng tạo nghệ thuật, còn là ký ức, là nền tảng tinh thần và bản sắc của cả một dân tộc.
Điện ảnh là nghệ thuật nhưng không thể tách rời trách nhiệm xã hội, đặc biệt với những bộ phim liên quan đến lịch sử chiến tranh cách mạng. Người làm phim có quyền sáng tạo, có quyền sử dụng các thủ pháp hư cấu, phóng tác để tạo nên hình tượng nghệ thuật sinh động, giàu cảm xúc, có đời sống nội tâm, có số phận, có suy tư và mang tinh thần của thời đại... Tuy nhiên, sự sáng tạo ấy phải được đặt trên nền tảng tôn trọng sự thật lịch sử, không được bóp méo bản chất sự kiện, không được xuyên tạc nhân vật hay đảo lộn giá trị lịch sử đã được khẳng định.
Đối với phim truyện, nghệ thuật được chấp nhận những yếu tố hư cấu và phóng tác nhằm tăng sức biểu đạt. Nhưng với phim tài liệu, vốn là dòng phim “không nói gì khác ngoài sự thật”, thì yếu tố tôn trọng lịch sử, tôn trọng sự thật phải đặt lên hàng đầu, các nhà làm phim không được phép hư cấu thêm chi tiết, tình tiết, những câu chuyện hoặc vấn đề khác mà phải phản ánh trung thực lại câu chuyện lịch sử đó. Điều quan trọng nhất trong phim tài liệu là bằng ngôn ngữ đặc trưng của thể loại điện ảnh tài liệu, người xem suy ngẫm và rút ra được những bài học hữu ích và chuyển tải những giá trị tích cực phục vụ đời sống hôm nay, góp phần xây dựng hoàn thiện con người mới, xã hội mới.
* Xây dựng “sức đề kháng văn hóa” cho công chúng
Đại diện Hội Điện ảnh Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh cuộc cách mạng 4.0 như hiện nay, yêu cầu tôn trọng và đảm bảo tính chân thực của lịch sử qua điện ảnh càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, khi các nền tảng số và không gian mạng đã tạo điều kiện cho nhiều sản phẩm truyền thông xuyên biên giới phát tán rộng rãi. Lợi dụng điều đó, các đối tượng thù địch đã sử dụng văn học nghệ thuật, trong đó đã có những bộ phim được thực hiện với dụng ý không chân chính, cố tình khai thác lịch sử theo hướng phiến diện, cực đoan để tạo ra cách nhìn sai lệch về chiến tranh cách mạng Việt Nam, xuyên tạc lịch sử, bóp méo hình ảnh cách mạng Việt Nam, kích động tâm lý cực đoan và chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng, Nhà nước.
Đây là vấn đề cần được nhìn nhận một cách tỉnh táo, bởi những sản phẩm này thường được sản xuất ở nước ngoài, không thuộc không gian pháp lý Việt Nam, do các tổ chức hoặc cá nhân không chịu sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam thực hiện. Vì vậy, việc ngăn chặn từ gốc là không đơn giản. Việc cần làm là không để những sản phẩm đó có cơ hội phát tán tại Việt Nam.
Theo quy định của pháp luật Việt Nam và Luật Điện ảnh hiện hành, mọi bộ phim phát hành tại Việt Nam, kể cả trên môi trường mạng, đều phải chịu cơ chế tiền kiểm - hậu kiểm theo quy định của cơ quan quản lý, trực tiếp là Cục Điện ảnh chịu trách nhiệm thẩm định và cấp phép phổ biến. Những sản phẩm có nội dung xuyên tạc lịch sử, chống phá Nhà nước, kích động chia rẽ dân tộc không thể được phổ biến hợp pháp. Những tổ chức, cá nhân phát tán các sản phẩm có nội dung sai lệch lịch sử, bôi nhọ chế độ, chống phá Nhà nước đều sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Song song với công tác quản lý, đại diện Hội Điện ảnh Việt Nam cho rằng, giải pháp căn cơ vẫn là xây dựng “sức đề kháng văn hóa” trong xã hội, thông qua giáo dục lịch sử, nâng cao nhận thức của công chúng và phát triển những tác phẩm điện ảnh chân chính, có chiều sâu tư tưởng và giá trị nghệ thuật.
Hơn 70 năm qua, nền điện ảnh cách mạng Việt Nam đã xây dựng được dòng phim mang tính định hướng rõ nét, phản ánh chân thực các cuộc kháng chiến, công cuộc xây dựng đất nước cũng như những giá trị cốt lõi của văn hóa và con người Việt Nam. Đó không chỉ là những tác phẩm phục vụ nhiệm vụ chính trị, mà còn góp phần nuôi dưỡng lý tưởng sống, tinh thần yêu nước, củng cố khối đại đoàn kết dân tộc và lan tỏa khát vọng phát triển đất nước. Chính dòng phim cách mạng, phim lịch sử được đầu tư bài bản, có chất lượng nghệ thuật, phản ánh trung thực đời sống dân tộc, hướng đến những giá trị nhân văn mới là lực lượng chủ đạo để đấu tranh với các sản phẩm độc hại.
Trong bối cảnh đó, điện ảnh cách mạng Việt Nam càng cần phát huy vai trò định hướng tư tưởng, bảo vệ sự thật lịch sử và củng cố niềm tin xã hội bằng chính những tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao, giàu sức thuyết phục. Muốn phản bác hiệu quả các quan điểm sai trái thì trước hết điện ảnh chính thống phải đủ sức hấp dẫn công chúng, lay động được trái tim người xem.
Để những tác phẩm ấy thực sự phát huy hiệu quả, vấn đề nâng cao chất lượng nghệ thuật được đặt ra hết sức cấp thiết. Một bộ phim mang đề tài lịch sử, cách mạng với những thông điệp đúng đắn, nhưng nếu khô cứng, thiếu sức hấp dẫn, không “chạm” được tới cảm xúc người xem thì cũng khó tạo được sức lan tỏa và không thể hoàn thành sứ mệnh xã hội của mình.
Đại diện Hội Điện ảnh Việt Nam cũng nhấn mạnh, trách nhiệm của đội ngũ sáng tạo hôm nay không chỉ nằm ở việc phản ánh đúng lịch sử, mà còn phải biết kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, hấp dẫn và giàu tính nhân văn, để những giá trị chân chính có thể cạnh tranh được với các luồng thông tin sai lệch trên không gian mạng. Chỉ khi công chúng thực sự đồng cảm với nhân vật, với số phận và câu chuyện trên màn ảnh thì những thông điệp mà tác giả gửi gắm mới có thể đi vào đời sống, mới đủ "xung lực" để đấu tranh với những tác phẩm độc hại.
Bên cạnh việc nâng cao chất lượng tác phẩm, công tác quảng bá, phát hành, lý luận phê bình và định hướng thưởng thức điện ảnh cũng cần được tăng cường. Công chúng phải được trang bị khả năng nhận diện đâu là tác phẩm nghệ thuật chân chính, đâu là sản phẩm lợi dụng điện ảnh để xuyên tạc lịch sử và chống phá tư tưởng. Khi mỗi người có nền tảng nhận thức vững vàng, có hiểu biết đúng về lịch sử dân tộc và có bản lĩnh văn hóa đủ mạnh, thì những sản phẩm độc hại sẽ rất khó tạo ra ảnh hưởng tiêu cực.
Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt của truyền thông số, cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, Nhà nước hiện diện trong từng tác phẩm văn học nghệ thuật và là trách nhiệm của đội ngũ văn nghệ sĩ, những người trực tiếp sáng tạo nên các hình tượng nghệ thuật. Điện ảnh, bằng sức mạnh đặc biệt của mình, cần tiếp tục khẳng định vai trò là một lực lượng quan trọng trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, góp phần bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội và giữ gìn ký ức lịch sử dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.
