Trong bức tranh chung của "kinh tế bạc", viện dưỡng lão được xem là mô hình quan trọng, đáp ứng nhu cầu chăm sóc toàn diện cho người cao tuổi.
Cùng với xu thế già hóa dân số toàn cầu, "kinh tế bạc" gắn với các nhu cầu, dịch vụ dành cho người cao tuổi đang nổi lên như một lĩnh vực giàu tiềm năng tại nhiều quốc gia. Trong bức tranh chung của "kinh tế bạc", viện dưỡng lão được xem là mô hình quan trọng, đáp ứng nhu cầu chăm sóc toàn diện cho người cao tuổi, đồng thời mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế - xã hội.
Bối cảnh già hóa dân số
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Theo số liệu thống kê chính thức, năm 2024, số người cao tuổi đạt 14,2 triệu, dự kiến tăng lên 28 triệu vào năm 2050. Việt Nam sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2036 khi tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên chiếm 14% dân số. Điều này mở ra cơ hội cho "kinh tế bạc" nhưng cũng tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội.
Trong bối cảnh mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ dần thu hẹp, nhịp sống đô thị hóa và công nghiệp hóa ngày càng gấp gáp, khả năng chăm sóc người cao tuổi tại gia đình gặp nhiều hạn chế. Vì vậy, nhu cầu phát triển các cơ sở chăm sóc tập trung, chuyên nghiệp như viện dưỡng lão ngày càng trở nên cấp thiết.
Theo các chuyên gia, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển mô hình viện dưỡng lão. Trước hết, nhu cầu xã hội ngày càng cao khi số lượng người cao tuổi gia tăng nhanh chóng. Đây chính là động lực quan trọng thúc đẩy sự hình thành và phát triển các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp. Bên cạnh đó, Việt Nam sở hữu nguồn lao động trẻ dồi dào, có khả năng đào tạo và bổ sung cho lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Nếu được đào tạo bài bản và có chính sách đãi ngộ phù hợp, lực lượng lao động này có thể trở thành nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của hệ thống viện dưỡng lão.
Công tác chăm sóc người cao tuổi luôn nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết số 72-NQ/ TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đặt ra yêu cầu “Phát triển các cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống dịch vụ phục hồi chức năng; kết hợp hiệu quả giữa các cơ sở y tế và các cơ sở chăm sóc người cao tuổi”. Nhiều chính sách, chương trình hành động đã được ban hành nhằm bảo vệ, chăm lo và phát huy vai trò của người cao tuổi, tạo tiền đề cho việc phát triển các mô hình chăm sóc mới, trong đó có viện dưỡng lão.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quá trình phát triển mô hình viện dưỡng lão ở Việt Nam đang phải đối mặt với không ít khó khăn. Trước hết là vấn đề chi phí đầu tư ban đầu và chi phí vận hành cao. Việc xây dựng cơ sở vật chất hiện đại, thân thiện, trang bị thiết bị y tế, phục hồi chức năng và duy trì đội ngũ nhân lực chuyên môn đòi hỏi nguồn vốn lớn. Trong khi đó, khả năng chi trả của phần lớn người cao tuổi còn hạn chế. Thực tế cho thấy, chi phí tại nhiều viện dưỡng lão tư nhân dao động từ 10–18 triệu đồng mỗi tháng, cao hơn đáng kể so với mức lương hưu bình quân hiện nay.
Một thách thức khác là tình trạng thiếu hụt nhân lực có chuyên môn sâu trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi, đặc biệt là đội ngũ điều dưỡng, y tá và nhân viên hỗ trợ y tế. Ngoài ra, yếu tố văn hóa - xã hội cũng trở thành rào cản không nhỏ. Quan niệm truyền thống coi việc con cháu chăm sóc cha mẹ, ông bà tại gia đình là bổn phận đạo hiếu. Nhiều gia đình lo ngại việc đưa người thân vào viện dưỡng lão sẽ đi ngược với truyền thống, dẫn đến tâm lý e dè, khó chấp nhận mô hình này. Bên cạnh đó, việc thiếu thông tin, những băn khoăn về chất lượng dịch vụ cũng khiến không ít người cao tuổi và gia đình còn do dự.
Hiện nay, số lượng cơ sở chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam còn khá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế. Theo khảo sát, cả nước có khoảng hơn 400 viện dưỡng lão, trong đó gần một nửa là các cơ sở từ thiện hoặc do Nhà nước đầu tư. Hệ thống này phân bố chưa đồng đều, chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn.
Các viện dưỡng lão của Nhà nước chủ yếu phục vụ người cao tuổi thuộc diện chính sách, người có công hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn với mức phí thấp hoặc miễn phí, đáp ứng nhu cầu chăm sóc cơ bản nhưng quy mô còn hạn chế. Các viện dưỡng lão từ thiện đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người cao tuổi không nơi nương tựa, song thường gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất. Trong khi đó, viện dưỡng lão tư nhân phát triển theo hướng dịch vụ cao cấp, đa dạng nhưng chi phí cao khiến chỉ một bộ phận người cao tuổi có khả năng tiếp cận.
Giải pháp phát triển mô hình viện dưỡng lão
Thạc sĩ Nguyễn Trang Nhung (Học viện Tài chính) khẳng định, để phát triển hiệu quả mô hình viện dưỡng lão, cần có cách tiếp cận toàn diện và dài hạn. Trước hết, phải tập trung nâng cao chất lượng dịch vụ, bảo đảm chăm sóc toàn diện cả về thể chất và tinh thần. Các viện dưỡng lão cần cung cấp dịch vụ y tế chuyên sâu, liên kết chặt chẽ với hệ thống bệnh viện; xây dựng chế độ sinh hoạt, dinh dưỡng khoa học; đầu tư cơ sở vật chất hiện đại, thân thiện; đồng thời từng bước ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong quản lý và chăm sóc người cao tuổi.
Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa mô hình và dịch vụ là giải pháp quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu cũng như khả năng tài chính khác nhau của nhiều gia đình. Phát triển các mô hình từ bình dân đến cao cấp, kết hợp chăm sóc tập trung và chăm sóc bán trú sẽ giúp mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ.
Thạc sĩ Nguyễn Trang Nhung cũng khẳng định tầm quan trọng của việc chuẩn hóa, phát triển đội ngũ nhân lực chăm sóc người cao tuổi; tăng cường đào tạo chuyên ngành, kết hợp lý thuyết và thực hành; đồng thời có chính sách đãi ngộ thỏa đáng để thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao. Nhà nước cũng cần ban hành các quy định cụ thể về tiêu chuẩn hoạt động, cơ chế giám sát, trách nhiệm pháp lý, đồng thời xây dựng các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, khuyến khích mô hình hợp tác công - tư nhằm huy động nguồn lực xã hội cho lĩnh vực này.
Trong bối cảnh già hóa dân số nhanh và không thể đảo ngược, viện dưỡng lão đang trở thành một mô hình kinh tế bạc có ý nghĩa quan trọng. Dù còn nhiều hạn chế và thách thức, song với việc học hỏi, kế thừa, phát huy kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ các quốc gia có nhiều nét tương đồng về văn hóa như Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng, phát triển hệ thống viện dưỡng lão hiện đại, nhân văn và bền vững. Điều này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi mà còn mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới./.
