Tiến tới Đại hội lần thứ XIV của Đảng: Quy hoạch đô thị - hiện thực hóa cấu trúc phát triển quốc gia
Từ năm 1954 đến nay, Hà Nội đã có 9 lần lập và điều chỉnh quy hoạch chung - một minh chứng cho sự linh hoạt trước yêu cầu của kỷ nguyên mới.
Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Trong tiến trình đó, đô thị hóa không chỉ là một kết quả tất yếu mà còn là động lực tăng trưởng chủ đạo. Nhìn lại chặng đường đã qua, Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam (Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) nhận định, công tác quy hoạch và quản lý đô thị đã tạo nên những "bệ đỡ" vững chắc, đưa đất nước bước vào một kỷ nguyên phát triển mới với vị thế hoàn toàn khác biệt.
*Tầm quan trọng của không gian đô thị trong cấu trúc phát triển quốc gia
Theo Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong 40 năm qua luôn song hành mật thiết với quá trình đô thị hóa. Đây là một quy luật tất yếu đã được Đảng và Nhà nước đúc kết thành những chủ trương chiến lược. Sự kiện Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 24/1/2022 về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 là một cột mốc mang tính lịch sử, khẳng định tầm quan trọng đặc thù của không gian đô thị trong cấu trúc phát triển quốc gia.
Nhìn lại những ngày đầu đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam còn rất khiêm tốn với chưa đầy 400 đô thị. Đến nay, con số này đã bứt phá lên hơn 902 đô thị các loại, với 4 loại đô thị rõ rệt: Đô thị đặc biệt, đô thị loại I, loại II và loại III giúp hệ thống đô thị Việt Nam tiệm cận với thông lệ quốc tế, đồng thời phân biệt rõ vai trò vùng và quốc gia của các đô thị đặc biệt và loại I.
Đáng chú ý, với tỷ lệ đô thị hóa đạt 42,7%, tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam ngang tầm châu Á, kinh tế đô thị đóng góp 70% GDP cả nước. Đây không chỉ là sự gia tăng về số lượng, mà là sự chuyển dịch về chất. Đô thị hóa đã tạo ra không gian cho công nghiệp dịch vụ, là nơi tập trung nguồn nhân lực chất lượng cao và các thành tựu khoa học công nghệ.
Phân tích sâu về những kết quả đạt được, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam chỉ ra ba nhóm thành tựu mang tính bước ngoặt. Trước hết là đột phá về kết cấu hạ tầng kỹ thuật. Hệ thống hạ tầng đô thị hiện nay không còn chỉ là những con đường đơn thuần mà đã hình thành nên những cấu trúc giao thông hiện đại. Từ ưu thế của xe gắn máy, chúng ta đã tiến tới kỷ nguyên của đường sắt đô thị. Những công trình hạ tầng trọng điểm đã trở thành những "mạch máu" khơi thông dòng chảy kinh tế, kết nối các vùng động lực.
Chất lượng sống và an sinh xã hội được nâng cao rõ rệt. Chỉ số diện tích nhà ở bình quân cả nước đạt gần 29 m2/người, riêng các đô thị lớn vượt ngưỡng 30 m2/người. Tại hai đầu tàu kinh tế của cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đóng góp hơn 20% và Thủ đô Hà Nội xấp xỉ 20% GDP cả nước, khẳng định vai trò "cỗ máy cái" thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Đồng thời, đô thị Việt Nam đã bắt đầu định hình được sự hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển hiện đại, thích ứng linh hoạt với biến đổi khí hậu, giúp vị thế các thành phố lớn liên tục được nâng hạng trên bản đồ thế giới.
*Hiện thực hóa tầm nhìn quy hoạch Thủ đô
Trong bức tranh chung, Thủ đô Hà Nội được đánh giá là địa phương dẫn đầu về quy hoạch đô thị. Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm chỉ ra rằng, từ năm 1954 đến nay, Hà Nội đã có 9 lần lập và điều chỉnh quy hoạch chung - một minh chứng cho sự linh hoạt trước yêu cầu của kỷ nguyên mới.
Về khung pháp lý, Hà Nội là đô thị duy nhất có Luật Thủ đô. Theo Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Luật Luật Thủ đô 2024 bao gồm 7 chương, 54 điều, chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2025, quy định về vị trí, vai trò, chính sách đặc thù và cơ chế quản lý, phát triển Hà Nội, với một số nội dung có hiệu lực muộn hơn vào ngày 1/7/2025.
Về quy mô và tầm nhìn, sau khi mở rộng địa giới năm 2008, Hà Nội có diện tích 3.349 km2. Tỷ lệ đô thị hóa của Thủ đô đạt hơn 50% và hướng tới 65-72% vào năm 2030 với xác định xây dựng, phát triển Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”.
Để hiện thực hóa tầm nhìn quy hoạch, Hà Nội đang tập trung nguồn lực khổng lồ vào các dự án hạ tầng trọng điểm. Theo Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, trong giai đoạn 2026-2030, Hà Nội cần tháo gỡ những "nút thắt" thông qua các con số mục tiêu cụ thể như: Hoàn thành toàn bộ Vành đai 4 trước năm 2027 và xúc tiến chuẩn bị đầu tư Vành đai 5 nhằm tạo sự kết nối vùng liên thông cho 10 tỉnh, thành phố vùng Thủ đô. Hà Nội đặt mục tiêu hoàn thành hơn 100km đường sắt đô thị vào năm 2030. Cụ thể, tập trung ưu tiên đến các dự án đường sắt đô thị (metro) như tuyến 2, tuyến 3 tại Hà Nội nhằm giải quyết căn cơ bài toán ùn tắc giao thông tại lõi đô thị.
Hà Nội cũng đang quyết liệt triển khai các dự án công viên chuyên đề và bảo tồn hệ thống hồ để cải thiện môi trường sống, đáp ứng nhu cầu bức thiết của nhân dân. Đặc biệt, Dự án chiến lược "Trục cảnh quan sông Hồng" không chỉ là dự án giao thông mà là trục không gian văn hóa - kinh tế trọng điểm, được kỳ vọng trở thành biểu tượng mới của Thủ đô hiện đại.
Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam chỉ ra 3 điểm nghẽn chính cần tập trung tháo gỡ: Sự thiếu liên thông giữa các quy hoạch ngành và các cấp quản lý; hạn chế về nguồn lực và cơ chế tài chính cho các dự án hạ tầng lớn, hạ tầng xanh; năng lực thể chế chưa theo kịp yêu cầu của mô hình quản trị đô thị hiện đại. Trong đó, nguồn vốn cần cho hạ tầng giao thông giai đoạn tới là vô cùng lớn (ước tính hàng trăm nghìn tỷ đồng). Nếu không có cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa mạnh mẽ và liên kết vùng chặt chẽ, các dự án metro hay đường vành đai sẽ khó đảm bảo tiến độ như quy hoạch.
Trên cơ sở đó, Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm đề xuất một số kiến nghị chiến lược để thành phố xem xét, chỉ đạo trong thời gian tới. Trước hết, cần thành lập Ban Chỉ đạo liên ngành về phát triển đô thị bền vững của Hà Nội. Cơ quan này sẽ đóng vai trò “nhạc trưởng”, đảm bảo sự phối hợp đồng bộ, tích hợp giữa các chiến lược về quy hoạch, văn hóa, công nghệ và môi trường.
Bước tiếp, Hà Nội cần xây dựng và ban hành một khung kiến trúc tổng thể về chuyển đổi số và đô thị thông minh, trong đó ưu tiên hàng đầu là xây dựng nền tảng dữ liệu đô thị dùng chung. Triển khai các dự án thí điểm mang tính đột phá, lựa chọn một vài khu vực (ví dụ một phường nội đô, một khu đô thị mới, một xã ngoại thành) để triển khai đồng bộ các giải pháp về đô thị xanh, giao thông thông minh, quản trị số và không gian văn hóa sáng tạo.
Cùng với đó, Hà Nội cần nghiên cứu và áp dụng các công cụ huy động vốn hiệu quả như: Cơ chế thu hồi giá trị đất gia tăng từ các dự án hạ tầng, phát hành trái phiếu đô thị và đặc biệt là xây dựng khung chính sách hấp dẫn để thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư. Hà Nội cần tăng cường các kênh đối thoại, tham vấn chính sách với người dân. Mọi dự án phát triển đô thị cần có sự đánh giá tác động xã hội và lấy chỉ số hài lòng của người dân làm một trong những thước đo thành công quan trọng nhất.
Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm tin tưởng, với nền tảng 40 năm đổi mới và Luật Thủ đô 2024 làm điểm tựa, Hà Nội đang đứng trước vận hội mới. Khi công tác quy hoạch đi trước một bước và được thực thi với quyết tâm chính trị cao, Hà Nội sẽ hiện thực hóa được tầm nhìn của mình, xứng đáng là một thành phố đáng sống, năng động và tiên phong trong kỷ nguyên mới của dân tộc./.
