Việt Nam đang trải qua quá trình già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Đây vừa là thành tựu phát triển, nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về an sinh xã hội và y tế.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), để biến "già hóa" thành "già hóa khỏe mạnh", Việt Nam cần một chiến lược tổng thể, chuyển dịch từ tư duy chữa bệnh sang phòng bệnh và kiến tạo một hệ sinh thái chăm sóc toàn diện.
Già hóa khỏe mạnh - chìa khóa cho phát triển bền vững
Theo WHO, già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu. Đến năm 2050, số lượng người cao tuổi trên thế giới dự kiến sẽ tăng gấp đôi so với năm 2019. Tại Việt Nam, ước tính đến năm 2050, 25% dân số sẽ trên 60 tuổi. Xu hướng này xuất phát từ hai nguyên nhân cốt lõi: tỷ suất sinh giảm xuống mức thấp lịch sử và tuổi thọ trung bình ngày càng cao nhờ các tiến bộ y tế.
Mặc dù chất lượng đời sống được cải thiện và những tiến bộ y tế giúp tuổi thọ trung bình tăng lên, song thực tế nhiều người cao tuổi vẫn phải trải qua 10 năm cuối đời trong tình trạng bệnh tật hoặc suy giảm sức khỏe nghiêm trọng. Bên cạnh đó, người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc như: suy giảm thính lực, đục thủy tinh thể, thoái hóa khớp, đái tháo đường, trầm cảm, sa sút trí tuệ…
Theo Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, phần lớn các bệnh không lây nhiễm phổ biến hiện nay hoàn toàn có thể phòng ngừa hoặc làm chậm tiến triển nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chế độ ăn uống thiếu khoa học và lối sống ít vận động được xác định là những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến bệnh tật khi về già. Việc hình thành các thói quen sống lành mạnh cần được thực hiện càng sớm càng tốt, song song với tăng cường chăm sóc dự phòng, sàng lọc và phát hiện bệnh sớm.
Tiến sĩ Angela Pratt đánh giá cao những nỗ lực của Chính phủ Việt Nam trong việc ưu tiên sàng lọc các bệnh không lây nhiễm và phát triển các dịch vụ y tế cộng đồng, song vẫn còn khoảng trống trong việc tăng tuổi thọ khỏe mạnh cũng như cơ hội tiếp cận dịch vụ chăm sóc dài hạn.
Vì vậy “già hóa khỏe mạnh” được xem là mục tiêu cốt lõi hướng tới một tương lai phát triển bền vững. Cách tiếp cận này nhấn mạnh việc duy trì và tối ưu các chức năng thể chất, tinh thần, giúp con người đạt được trạng thái thoải mái, tự chủ hạnh phúc khi về già. Đáng chú ý, già hóa khỏe mạnh không nhất thiết là không có bệnh tật. Thực tế, nhiều người cao tuổi vẫn sống chung với các bệnh lý mạn tính, nhưng nếu được kiểm soát tốt, chất lượng sống của họ vẫn được đảm bảo, cho phép họ tiếp tục thực hiện những mục tiêu cá nhân. Khi đó, người cao tuổi không chỉ là đối tượng cần chăm sóc mà còn là nguồn lực quý giá về trí tuệ và kinh nghiệm cho xã hội.
Hai ưu tiên cho chiến lược “già hóa khỏe mạnh”
Tiến sĩ Angela Pratt cho rằng, trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, Việt Nam cần ưu tiên hai chiến lược then chốt: củng cố hệ thống y tế cơ sở và xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn. Đây không chỉ là giải pháp bảo đảm già hóa khỏe mạnh, còn là hướng đầu tư mang lại lợi ích kinh tế - xã hội lâu dài.
Trong bối cảnh quá trình đô thị hóa, di cư và sự thay đổi cấu trúc gia đình đang khiến ngày càng nhiều người cao tuổi sống một mình hoặc không còn nhận được sự chăm sóc đầy đủ từ gia đình. Ngay cả khi sống cùng con cháu, khả năng chăm sóc cũng bị hạn chế, nhất là ở giai đoạn cuối đời khi nhu cầu y tế tăng cao. Trong điều kiện hệ thống dịch vụ chăm sóc chưa đáp ứng đầy đủ, tuổi già có nguy cơ trở thành gánh nặng cho cả người cao tuổi và gia đình.
Từ thực tiễn đó, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam nhấn mạnh vai trò nền tảng của một hệ thống y tế cơ sở mạnh. Đây là nơi có thể giải quyết tới 90% nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân, trong đó có người cao tuổi. Phần lớn các bệnh lý phổ biến ở nhóm tuổi này, như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hay hô hấp, đều có thể được quản lý hiệu quả tại tuyến cơ sở nếu đội ngũ y tế được đào tạo bài bản và có đủ công cụ hỗ trợ. Ngược lại, nếu y tế cơ sở yếu, bệnh viện tuyến trên sẽ nhanh chóng quá tải vì phải tiếp nhận cả những ca bệnh nhẹ và trung bình.
Trong định hướng đó, WHO đã ban hành khung “Chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi” (ICOPE), cung cấp hướng dẫn cho nhân viên y tế cơ sở trong việc đánh giá toàn diện thể trạng, sức khỏe người cao tuổi, các hỗ trợ để duy trì khả năng độc lập, vận động và kết nối xã hội của người cao tuổi. Khung này đi kèm ứng dụng số ICOPE App, cho phép đánh giá nhu cầu chăm sóc một cách hệ thống, từ đó xây dựng kế hoạch chăm sóc cá nhân.
Tiến sĩ Angela Pratt đánh giá cao việc Việt Nam ưu tiên tăng cường y tế cơ sở và dự phòng bệnh tật. Cam kết này đã được thể hiện rõ trong các định hướng lớn của Đảng, Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết 72 NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Theo lộ trình được xác định, từ năm 2026, người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm; đến năm 2030, sẽ được miễn viện phí ở mức cơ bản trong phạm vi quyền lợi bảo hiểm y tế.
Cùng với đó, 100% trạm y tế cấp xã sẽ được đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực theo đúng chức năng, nhiệm vụ. Năm 2026, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt trên 95% dân số, đến năm 2030 đạt bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân; phát triển các loại hình bảo hiểm sức khỏe. Theo WHO, đầu tư cho y tế cơ sở, đồng thời loại bỏ rào cản chi phí, sẽ là yếu tố quyết định để đáp ứng yêu cầu già hóa dân số.
Chiến lược thứ hai được WHO đặc biệt nhấn mạnh là xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn. Đây là tập hợp các dịch vụ chăm sóc y tế, xã hội dành cho những người cao tuổi bị suy giảm khả năng tự chăm sóc, cần hỗ trợ trong các hoạt động sinh hoạt hằng ngày như ăn uống, tắm rửa, đi lại. Các dịch vụ này có thể được cung cấp tại nhà, tại cộng đồng hoặc tại các cơ sở chăm sóc chuyên biệt như viện dưỡng lão.
Tiến sĩ Angela Pratt nhận định, nhu cầu chăm sóc dài hạn tại Việt Nam đã ở mức đáng kể và sẽ tiếp tục tăng nhanh trong những thập kỷ tới. Việc phát triển một hệ thống chăm sóc dài hạn chính thức đòi hỏi xác định rõ gói dịch vụ, mô hình cung ứng, đội ngũ nhân lực được đào tạo và cấp chứng chỉ, cùng với cơ chế tài chính bền vững.
Không chỉ nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi, giảm gánh nặng cho gia đình, chăm sóc dài hạn còn được nhìn nhận như một động lực kinh tế mới. Sự phát triển của lĩnh vực này sẽ tạo thêm việc làm, thúc đẩy các ngành liên quan như thiết bị y tế, cải tạo nhà ở, đào tạo nhân lực, đồng thời góp phần giảm các ca cấp cứu và nhập viện không cần thiết.
Già hóa dân số cũng có thể trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong ứng dụng công nghệ y tế như y tế từ xa, thiết bị đeo theo dõi sức khỏe, công nghệ phát hiện té ngã hay trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, các đổi mới này cần đi kèm bảo đảm khả năng tiếp cận, chi phí hợp lý và an toàn dữ liệu.
Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ quan trọng trong hoạch định và triển khai chính sách ứng phó với già hóa dân số. Trong bối cảnh tốc độ già hóa thuộc nhóm nhanh nhất châu Á, việc đồng bộ cải cách hệ thống y tế cơ sở, phát triển dịch vụ chăm sóc dài hạn cùng các chính sách xã hội mang tính bao trùm sẽ là nền tảng quan trọng để chuyển thách thức già hóa dân số thành động lực cho phát triển bền vững./.
