Xác định văn hóa là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững, Mường Ảng đang từng bước gắn bảo tồn bản sắc dân tộc với phát triển du lịch cộng đồng, tạo cơ hội để những giá trị văn hóa bản địa trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần nâng cao đời sống và mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân.
Giữa nhịp sống đổi thay của những bản làng vùng cao, các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc ở xã Mường Ảng, tỉnh Điện Biên vẫn được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
*Gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống
Mường Ảng là vùng đất có đời sống văn hóa phong phú, nơi những nét đẹp trong sinh hoạt, phong tục, tập quán của đồng bào các dân tộc được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Những điệu xòe của đồng bào Thái, tiếng khèn của người Mông, trang phục truyền thống, những làn điệu dân ca và tri thức dân gian đã góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng, mang đậm dấu ấn của vùng đất miền núi Tây Bắc.
Trong đời sống cộng đồng, văn hóa không chỉ hiện diện trong những dịp lễ, Tết hay các ngày hội mà còn gắn bó mật thiết với sinh hoạt thường ngày của mỗi gia đình, dòng họ và bản làng. Đó là những lời ca được truyền từ thế hệ trước cho thế hệ sau, những điệu múa trong ngày vui, những bộ trang phục truyền thống được gìn giữ, hay những phong tục tốt đẹp thể hiện tình đoàn kết, sự gắn bó giữa con người với cộng đồng.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Mường Ảng được thành lập trên cơ sở hợp nhất thị trấn Mường Ảng, xã Ẳng Nưa và xã Ẳng Cang. Với diện tích gần 87 km², hơn 4.200 hộ dân và khoảng 17.500 nhân khẩu sinh sống tại 23 thôn, bản, địa phương có điều kiện thuận lợi để phát huy sự đa dạng văn hóa của các dân tộc. Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa và thay đổi phương thức sinh hoạt cũng đặt ra yêu cầu phải có những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống.
Tại bản Pú Súa, những giá trị văn hóa của đồng bào Mông vẫn được lưu giữ qua tiếng khèn, tiếng sáo và các phong tục truyền thống. Với người Mông, tiếng khèn không chỉ là một loại hình âm nhạc dân gian mà còn gắn với đời sống tinh thần, thể hiện tâm tư, tình cảm và quan niệm về cuộc sống. Mỗi giai điệu, mỗi động tác múa khèn đều mang những ý nghĩa riêng, được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Ưu tú Hậu Phái Sếnh là một trong những người tâm huyết với việc gìn giữ tiếng khèn Mông ở Pú Súa. Bằng kinh nghiệm và tình yêu dành cho văn hóa dân tộc, ông dành nhiều thời gian chế tác, sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống, đồng thời truyền dạy những kỹ năng, hiểu biết cho thế hệ trẻ. Việc làm của những nghệ nhân như ông góp phần duy trì sức sống của di sản trong cộng đồng, để những âm thanh quen thuộc của núi rừng tiếp tục được ngân vang trong đời sống hiện đại.
Ở những bản có đông đồng bào Thái sinh sống, các làn điệu dân ca, dân vũ và những điệu xòe truyền thống cũng được duy trì thông qua hoạt động văn nghệ quần chúng. Những buổi giao lưu, sinh hoạt cộng đồng tạo điều kiện để người cao tuổi trao truyền kinh nghiệm, hướng dẫn lớp trẻ tìm hiểu, thực hành những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.
Điều đáng chú ý là việc bảo tồn văn hóa ở Mường Ảng không chỉ dựa vào những nghệ nhân am hiểu truyền thống mà còn có sự tham gia của các đội văn nghệ ở cơ sở. Theo báo cáo của UBND xã, trong 9 tháng năm 2026, toàn bộ 23 thôn, bản đều duy trì đội văn nghệ quần chúng. Đây là lực lượng quan trọng để tổ chức các hoạt động biểu diễn, giao lưu, giới thiệu dân ca, dân vũ và những nét đẹp văn hóa truyền thống.
Thông qua hoạt động của các đội văn nghệ, những giá trị văn hóa vốn gắn với đời sống cộng đồng có thêm không gian để được thực hành và lan tỏa. Người dân không chỉ tham gia biểu diễn mà còn chủ động tìm hiểu, gìn giữ trang phục, nhạc cụ và các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống. Đặc biệt, sự tham gia của thanh thiếu niên góp phần tạo nên sự tiếp nối giữa các thế hệ, hạn chế nguy cơ mai một những giá trị văn hóa đặc sắc.
Công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa còn được địa phương gắn với tổ chức các hoạt động giao lưu, liên hoan và quảng bá hình ảnh. Tại Lễ hội Hoa Ban năm 2026, đoàn xã Mường Ảng đã giành giải Nhất ở hoạt động trưng bày, giới thiệu sản phẩm văn hóa, du lịch và không gian trải nghiệm văn hóa; đạt 2 giải A, 1 giải B và 1 giải C tại Liên hoan dân ca, dân vũ, dân nhạc và trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc.
Những kết quả này không chỉ thể hiện sự phong phú của đời sống văn hóa cơ sở mà còn cho thấy khả năng khai thác các giá trị văn hóa truyền thống để giới thiệu, quảng bá hình ảnh địa phương. Từ những điệu múa, lời ca, trang phục đến sản phẩm thủ công, ẩm thực và không gian sinh hoạt cộng đồng, mỗi nét đẹp văn hóa đều có thể trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá, trải nghiệm của du khách.
Tuy nhiên, để văn hóa truyền thống thực sự được gìn giữ bền vững, điều quan trọng không chỉ là tổ chức những chương trình biểu diễn mà còn phải duy trì môi trường thực hành văn hóa trong đời sống thường ngày. Khi người dân nhận thức được giá trị của di sản, chủ động gìn giữ và trao truyền, văn hóa mới có thể phát huy sức sống lâu dài, trở thành niềm tự hào và nguồn lực phát triển của cộng đồng.
*Gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng
Từ nền tảng văn hóa phong phú, Mường Ảng đang từng bước tìm hướng phát triển du lịch gắn với khai thác các giá trị bản địa. Đây được xem là giải pháp vừa bảo tồn bản sắc truyền thống, vừa tạo cơ hội phát triển dịch vụ, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.
Theo báo cáo tình hình phát triển kinh tế - xã hội 9 tháng năm 2026, xã Mường Ảng đã triển khai Chương trình hành động số 28-CTr/ĐU của Đảng ủy xã về phát triển du lịch giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2035. Trong đó, địa phương chú trọng nghiên cứu xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng, khai thác tiềm năng cảnh quan thiên nhiên, văn hóa dân tộc và những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng.
Đáng chú ý, xã đang nghiên cứu, xây dựng đề án phát triển hai mô hình điểm du lịch cộng đồng tại bản Mánh Đanh và bản Na Luông. Đây là bước đi nhằm cụ thể hóa định hướng phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa, từng bước hình thành những điểm đến mang đặc trưng riêng của địa phương.
Đối với Mường Ảng, phát triển du lịch cộng đồng không chỉ là xây dựng cơ sở lưu trú hay tổ chức các hoạt động tham quan mà cần tạo được những trải nghiệm chân thực về đời sống văn hóa của người dân. Những không gian sinh hoạt truyền thống, các món ăn đặc trưng, nghề thủ công, dân ca, dân vũ và phong tục tốt đẹp có thể trở thành chất liệu để xây dựng sản phẩm du lịch, nếu được khai thác phù hợp và có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng.
Tại bản Mánh Đanh và Na Luông, việc nghiên cứu mô hình du lịch cộng đồng mở ra hướng tiếp cận mới trong phát triển kinh tế nông thôn. Thay vì chỉ dựa vào sản xuất nông nghiệp, người dân có thể từng bước tham gia các hoạt động dịch vụ, giới thiệu sản phẩm địa phương, tổ chức trải nghiệm văn hóa và quảng bá những nét đẹp của bản làng. Qua đó, giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn có thêm điều kiện phát huy trong đời sống kinh tế.
Để thực hiện hiệu quả định hướng này, việc xây dựng sản phẩm du lịch cần đặt cộng đồng dân cư vào vị trí trung tâm. Người dân phải được tham gia từ quá trình lựa chọn sản phẩm, tổ chức hoạt động đến quản lý và hưởng lợi từ du lịch. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa lợi ích kinh tế và yêu cầu bảo tồn bản sắc văn hóa.
Cùng với đó, địa phương cần chú trọng giữ gìn cảnh quan, vệ sinh môi trường, bảo vệ không gian văn hóa truyền thống và nâng cao kỹ năng làm du lịch cho người dân. Việc phát triển các dịch vụ phải phù hợp với điều kiện thực tế, tránh chạy theo hình thức hoặc thương mại hóa những giá trị văn hóa vốn gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng.
Một lợi thế khác của Mường Ảng là những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, trong đó nổi bật là cây cà phê. Theo báo cáo của UBND xã, đến hết 9 tháng năm 2026, diện tích cà phê trên địa bàn ước đạt hơn 2.112 ha, trong đó diện tích trồng mới 300 ha. Cùng với việc phát triển vùng nguyên liệu, địa phương đang quan tâm quảng bá thương hiệu cà phê, từng bước gắn sản xuất nông nghiệp với hoạt động văn hóa và du lịch.
Trong năm 2026, xã đã xây dựng dự thảo kế hoạch tổ chức Ngày hội Cà phê Mường Ảng lần thứ I. Hoạt động được định hướng kết hợp giới thiệu sản phẩm cà phê với các chương trình văn hóa, văn nghệ, thể thao, trưng bày và quảng bá tiềm năng du lịch. Nếu được tổ chức hiệu quả, đây sẽ là cơ hội để hình thành những sản phẩm trải nghiệm kết hợp giữa văn hóa bản địa và nông nghiệp đặc trưng.
Du khách đến Mường Ảng trong tương lai không chỉ có thể tìm hiểu về cây cà phê, quy trình sản xuất, chế biến mà còn có cơ hội khám phá đời sống văn hóa, thưởng thức những món ăn truyền thống và tham gia các hoạt động sinh hoạt cộng đồng. Sự kết hợp giữa văn hóa và nông nghiệp có thể tạo nên nét riêng cho sản phẩm du lịch, góp phần nâng cao giá trị sản xuất và mở rộng cơ hội phát triển dịch vụ tại địa phương.
Cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Đảng ủy xã Mường Ảng xác định phát triển văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng các giá trị văn hóa. Theo kế hoạch, đến năm 2030, xã phấn đấu xây dựng ít nhất 2 bản du lịch cộng đồng, đồng thời từng bước số hóa các giá trị văn hóa tiêu biểu phục vụ giáo dục, truyền thông và quảng bá du lịch.
Đây là định hướng quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số đang mở ra nhiều phương thức mới để giới thiệu, lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống. Việc xây dựng tư liệu số về dân ca, dân vũ, nhạc cụ, trang phục và các phong tục đặc trưng sẽ góp phần lưu giữ di sản, tạo nguồn thông tin phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá hình ảnh địa phương.
Tuy nhiên, quá trình phát triển du lịch cộng đồng tại Mường Ảng vẫn còn những khó khăn, nhất là về hạ tầng, nguồn lực đầu tư, nhân lực phục vụ du lịch và khả năng hình thành các sản phẩm có sức cạnh tranh. Vì vậy, địa phương cần có lộ trình phù hợp, ưu tiên những hoạt động thiết thực, phát huy lợi thế sẵn có, đồng thời chú trọng đào tạo kỹ năng, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân trong bảo tồn văn hóa.
Từ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ, văn hóa Mường Ảng đang đứng trước cơ hội phát triển mới khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa với du lịch và kinh tế cộng đồng. Khi mỗi người dân trở thành người gìn giữ, giới thiệu và lan tỏa bản sắc quê hương, những di sản truyền thống sẽ tiếp tục được bồi đắp sức sống. Đó cũng là nền tảng để Mường Ảng từng bước xây dựng những điểm đến giàu bản sắc, tạo thêm sinh kế cho người dân, hướng tới phát triển kinh tế, văn hóa và du lịch bền vững./.

