Đề xuất chuyển tuyển sinh trường trung học phổ thông chuyên theo từng môn sang ba khối chuyên đang đặt ra những băn khoăn về khả năng phát hiện năng khiếu nổi trội, tính công bằng và lộ trình thực hiện.
Đề xuất chuyển tuyển sinh trường trung học phổ thông chuyên theo từng môn sang ba khối chuyên đang đặt ra những băn khoăn về khả năng phát hiện năng khiếu nổi trội, tính công bằng và lộ trình thực hiện. Trước lo ngại của chuyên gia, giáo viên về tác động đối với học sinh lớp 9, Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định không đặt mục tiêu thay đổi bằng được trong kỳ tuyển sinh năm 2027, đồng thời sẽ tiếp tục đánh giá tác động để bảo đảm quyền lợi người học.
*Cân nhắc khả năng phát hiện năng khiếu chuyên biệt
Theo dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến, phương thức tuyển sinh dự kiến chuyển sang ba khối gồm: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho tuyển sinh theo từng môn chuyên hiện nay. Học sinh trúng tuyển sẽ được học tập, trải nghiệm và lựa chọn môn học chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10.
Đánh giá về định hướng này, thầy Nguyễn Văn Thuỳ, Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, đổi mới tuyển sinh theo hướng đánh giá toàn diện năng lực học sinh, phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là mục tiêu tích cực. Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học đo lường giáo dục và phát triển năng khiếu, phương án tuyển sinh theo khối còn những vấn đề cần được nghiên cứu, đánh giá thận trọng.
Theo thầy Nguyễn Văn Thuỳ, việc áp dụng một điểm chuẩn chung cho toàn khối có nguy cơ đánh đồng năng lực học tập toàn diện với năng khiếu chuyên biệt. Học sinh có tư duy Toán học vượt trội nhưng không nổi trội ở các môn khác có thể gặp bất lợi so với học sinh học đều các môn. Tương tự, học sinh có năng khiếu đặc biệt về Vật lý, Hóa học, Sinh học hoặc Tin học có thể không đạt kết quả cao ở bài thi Toán nâng cao; học sinh giỏi Lịch sử, Địa lý cũng có thể bị hạn chế bởi yêu cầu của bài thi Ngữ văn nâng cao.
Trong khi đó, bài thi đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội, với nội dung dựa trên yêu cầu cần đạt của chương trình trung học cơ sở, khó thay thế việc đánh giá năng lực chuyên sâu của từng môn học, nhất là tư duy thuật toán, năng lực thực nghiệm và giải quyết vấn đề phức hợp.
Một vấn đề khác được thầy Nguyễn Văn Thuỳ lưu ý là việc lùi thời điểm lựa chọn môn chuyên sâu đến cuối học kỳ I lớp 10 có thể ảnh hưởng đến mục tiêu phát hiện sớm, bồi dưỡng học sinh năng khiếu. Khi không xác định chỉ tiêu theo từng môn chuyên ngay từ đầu, nhà trường có thể gặp khó khăn trong bố trí giáo viên, cơ sở vật chất nếu học sinh tập trung đăng ký một số môn. Trường hợp phải tổ chức thêm kỳ sàng lọc nội bộ, áp lực thi cử có nguy cơ kéo dài.
Thầy Nguyễn Văn Thuỳ cũng cho rằng, quy định cứng phương thức tuyển sinh theo khối có thể hạn chế quyền tự chủ của các trường chuyên và làm gia tăng chênh lệch cơ hội giữa học sinh các vùng miền.
Từ những phân tích trên, thầy kiến nghị trước mắt duy trì phương thức tuyển sinh theo môn chuyên, đồng thời đánh giá tác động trên cơ sở dữ liệu thực tiễn trước khi quyết định thay đổi. Việc đổi mới nên tập trung cải tiến đề thi môn chuyên theo hướng đánh giá tư duy khoa học, năng lực thực nghiệm và giải quyết vấn đề sáng tạo. Các bài thi đánh giá năng lực mới cần được chuẩn hóa, thực nghiệm để kiểm chứng độ tin cậy, khả năng phân hóa và tính công bằng.
Theo thầy Nguyễn Văn Thuỳ, mọi điều chỉnh chính sách tuyển sinh cần dựa trên bằng chứng khoa học, có lộ trình chuyển tiếp công bố trước ít nhất ba năm và bảo đảm quyền tự chủ chuyên môn của các trường chuyên.
Ở góc độ giáo viên trực tiếp giảng dạy học sinh lớp 9, cô Nguyễn Thị Bích Trang, Trường Trung học cơ sở - Trung học phổ thông Lương Thế Vinh (Hà Nội) nhìn nhận, phương án đổi mới tuyển sinh có những điểm tích cực, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại khi học sinh cần phát triển khả năng tổng hợp kiến thức, tư duy liên môn bên cạnh năng lực chuyên sâu.
Tuy nhiên, theo cô, mục tiêu quan trọng của trường chuyên vẫn là phát hiện, tuyển chọn học sinh có năng lực, năng khiếu đặc biệt nổi trội ở từng môn học. Nếu áp dụng phương thức tuyển sinh theo khối khi chưa được nghiên cứu, đánh giá đầy đủ, có thể bỏ lỡ những học sinh thực sự xuất sắc ở một môn chuyên nhưng không có kết quả đồng đều ở các môn khác.
Điều khiến cô Nguyễn Thị Bích Trang băn khoăn hơn cả là tác động đối với học sinh đang học lớp 9. Để chuẩn bị cho kỳ thi vào trường chuyên, nhiều em đã dành thời gian, công sức trong một quá trình dài, với định hướng học tập, ôn luyện theo phương thức tuyển sinh hiện hành. Nếu thay đổi đột ngột, học sinh sẽ phải điều chỉnh kế hoạch học tập trong thời gian ngắn, dễ dẫn đến tâm lý hoang mang, lo lắng và áp lực.
“Đằng sau một sự đổi mới không chỉ là việc thay đổi đề thi mà còn là những kỳ vọng, ước mơ và tương lai của hàng nghìn học sinh”, cô Nguyễn Thị Bích Trang chia sẻ.
*Không thay đổi tuyển sinh bằng mọi giá
Trước những băn khoăn về phương án tuyển sinh mới, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) khẳng định, quan điểm xuyên suốt của Bộ là đổi mới phải bảo đảm quyền được học tập, cơ hội dự tuyển và sự chuẩn bị chính đáng của học sinh. Đặc biệt, đối với học sinh lớp 9 đang học tập, ôn luyện theo phương thức hiện hành, mọi thay đổi liên quan đến kỳ tuyển sinh năm 2027 cần được cân nhắc thận trọng, thông tin rõ ràng và có đủ thời gian để các em thích ứng.
Theo ông Thái Văn Tài, dự thảo đang đề xuất áp dụng mô hình mới từ năm học 2027 - 2028 đối với những trường đáp ứng đủ điều kiện; các trường chưa bảo đảm yêu cầu có thể tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành và triển khai từ năm học 2028 - 2029.
Việc xác định thời điểm áp dụng phải căn cứ điều kiện thực tế của từng trường, bao gồm đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên; chương trình, kế hoạch giáo dục; cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh. Trong đó, cần đánh giá khả năng tổ chức dạy học theo khối và môn chuyên sâu, triển khai hoạt động nghiên cứu, thực hành, học tập liên môn, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch thông tin tuyển sinh.
Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông nhấn mạnh, việc có hai mốc thời gian không đồng nghĩa với thiếu thống nhất. Các trường vẫn phải tuân thủ mục tiêu, nguyên tắc và quy định chung, trong khi thời điểm triển khai có thể linh hoạt theo điều kiện thực tế, gắn với trách nhiệm và cơ chế giám sát.
Đặc biệt, đối với khả năng áp dụng ngay trong kỳ tuyển sinh năm 2027, Bộ sẽ tiếp tục đánh giá tác động, mức độ chuẩn bị của học sinh và điều kiện tổ chức thực tế.
“Chúng tôi không đặt mục tiêu phải thay đổi bằng được ngay trong kỳ tuyển sinh năm 2027. Nếu việc áp dụng ngay có nguy cơ gây xáo trộn, chưa bảo đảm sự chuẩn bị cần thiết hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh thì phải nghiên cứu phương án chuyển tiếp phù hợp hơn. Quyền lợi của học sinh phải được đặt lên hàng đầu”, ông Thái Văn Tài khẳng định.
Làm rõ hơn mục tiêu đổi mới, ông Thái Văn Tài cho biết, định hướng tuyển sinh theo khối chuyên nhằm mở rộng căn cứ đánh giá, nhận diện học sinh có nền tảng kiến thức, năng lực tư duy và tiềm năng phát triển trong một lĩnh vực, thay vì chủ yếu dựa vào kết quả của một bài thi môn chuyên. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc lựa chọn những học sinh giỏi đồng đều tất cả các môn hoặc xem nhẹ năng khiếu chuyên biệt.
Theo dự thảo, thí sinh dự tuyển khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký dự tuyển. Các bài thi nâng cao và ngoại ngữ được tính hệ số tối thiểu là 2, các bài thi còn lại tính hệ số 1.
Các bài đánh giá năng lực đọc hiểu được thiết kế trên nền tảng chương trình trung học cơ sở, không yêu cầu kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Theo ông Thái Văn Tài, cách thiết kế này hướng tới đánh giá nền tảng tư duy, khả năng tiếp nhận, xử lý thông tin khoa học, đồng thời vẫn dành trọng số đáng kể cho năng lực có tính định hướng của từng khối.
Sau khi trúng tuyển, học sinh được học tập, trải nghiệm và tư vấn lựa chọn môn học chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10. Từ học kỳ II, các em bắt đầu học các chuyên đề định hướng và học chuyên sâu theo môn đã lựa chọn từ lớp 11. Trong quá trình học tập, học sinh có thể được xem xét điều chỉnh môn chuyên sâu phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng phát triển.
Dự thảo cũng tiếp tục quy định việc phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh có năng lực, năng khiếu đặc biệt nổi trội để tham gia các đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Do đó, theo ông Thái Văn Tài, đổi mới tuyển sinh theo khối không có nghĩa là thu hẹp cơ hội phát triển của học sinh có năng khiếu chuyên biệt.
Tuy nhiên, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông thừa nhận, việc áp dụng điểm chuẩn chung theo khối có nhận diện đầy đủ các dạng năng khiếu khác nhau hay không là vấn đề cần tiếp tục phân tích, đánh giá trên cơ sở thực tiễn và ý kiến chuyên gia. Bộ sẽ nghiên cứu, tiếp thu góp ý để hoàn thiện cấu trúc bài thi, cách tính điểm, phương thức tuyển chọn và cơ chế phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu trong quá trình học tập.
Theo ông Thái Văn Tài, điều quan trọng nhất là phương thức tuyển sinh mới phải thực sự nâng cao chất lượng phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, mở rộng cơ hội phát triển năng lực của học sinh, không tạo thêm rào cản đối với những em có năng khiếu nổi trội. Việc đổi mới cần được triển khai trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động, bảo đảm tính khoa học, khả thi và sự ổn định cần thiết đối với người học./.

