Ngoại giao khoa học và công nghệ trở thành cầu nối giữa nhu cầu phát triển trong nước với nguồn lực chuyên môn, mạng lưới nghiên cứu và tri thức tiên tiến trên thế giới.
Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngoại giao khoa học và công nghệ không chỉ mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế mà còn giữ vai trò kết nối chuyên gia, trí thức, chuyển giao tri thức và công nghệ tiên tiến, góp phần giải quyết những bài toán lớn của quốc gia, từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu và làm chủ công nghệ của Việt Nam.
Theo định hướng của Chính phủ, thu hút chuyên gia, trí thức ở nước ngoài đang chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu vận động về nước làm việc lâu dài sang phương thức hợp tác linh hoạt, thực chất hơn. Đây là sự thay đổi cần thiết trong bối cảnh việc thu hút nhân lực chất lượng cao về nước làm việc lâu dài còn gặp nhiều khó khăn, trong khi nguồn lực trí thức người Việt Nam ở nước ngoài có thể đóng góp bằng nhiều hình thức khác nhau.
Bà Đỗ Quỳnh Hoa, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, ngoại giao khoa học và công nghệ được xác định có vai trò quan trọng trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo đó, thay vì chỉ tập trung thu hút chuyên gia về nước, Việt Nam hướng tới tạo điều kiện để các nhà khoa học tham gia hội nghị, hội thảo, đóng góp giải quyết các bài toán lớn của quốc gia hoặc tham gia những chương trình đào tạo, nghiên cứu ngắn hạn.
Cách tiếp cận này mở rộng không gian hợp tác, giúp tận dụng tri thức và kinh nghiệm quốc tế mà không nhất thiết đòi hỏi chuyên gia phải thay đổi nơi làm việc, sinh sống. Qua đó, ngoại giao khoa học và công nghệ trở thành cầu nối giữa nhu cầu phát triển trong nước với nguồn lực chuyên môn, mạng lưới nghiên cứu và tri thức tiên tiến trên thế giới.
Một trong những thay đổi đáng chú ý trong hoạt động ngoại giao khoa học và công nghệ là phương thức huy động chuyên gia, trí thức ở nước ngoài. Trước đây, hoạt động hợp tác chủ yếu xuất phát từ đề xuất của các viện nghiên cứu, trường đại học và nhà khoa học trong nước, chưa hình thành được cơ chế kết nối thường xuyên, liên tục và có tính hệ thống. Hiện nay chuyển sang cách tiếp cận chủ động hơn, bắt đầu từ việc xác định những bài toán lớn của quốc gia, tổ chức đặt hàng nghiên cứu, sau đó huy động các chuyên gia, trí thức phù hợp tham gia giải quyết. Cách làm này giúp hoạt động hợp tác quốc tế gắn trực tiếp hơn với nhu cầu thực tiễn, tránh tình trạng kết nối mang tính thời điểm hoặc chỉ dừng ở trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm.
Chuyển đổi phương thức đặt hàng cũng góp phần định hướng rõ hơn vai trò của chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài trong hệ sinh thái khoa học, công nghệ trong nước. Thay vì chỉ tham gia với tư cách chuyên gia tư vấn hoặc diễn giả tại các sự kiện, họ có thể trực tiếp đóng góp vào quá trình nghiên cứu, đào tạo và giải quyết những vấn đề cụ thể mà đất nước đang đặt ra.
Để hiện thực hóa định hướng này, Bộ Ngoại giao đang chủ trì xây dựng cơ sở dữ liệu mạng lưới chuyên gia, trí thức theo từng lĩnh vực chuyên môn. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã xây dựng mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời kỳ vọng nhân rộng mô hình sang các lĩnh vực khác.
Hai bộ đang phối hợp xây dựng cơ chế kết nối thường xuyên, tạo điều kiện để chuyên gia ở nước ngoài tìm được các viện nghiên cứu, trường đại học phù hợp trong nước. Qua đó, việc kết nối không chỉ dựa vào quan hệ cá nhân hay những đề xuất riêng lẻ mà từng bước hình thành mạng lưới hợp tác có tổ chức, gắn chuyên gia với các cơ sở nghiên cứu và nhu cầu phát triển cụ thể.
Bên cạnh đó, các hình thức hợp tác linh hoạt cũng đang được chú trọng. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) đang xây dựng các chương trình trại hè, trường hè, tạo điều kiện để chuyên gia, nhà khoa học tham gia đào tạo, trao đổi học thuật và nghiên cứu trong thời gian ngắn. Đây là phương thức giúp duy trì kết nối giữa đội ngũ trí thức trong và ngoài nước, đồng thời tạo cơ hội để các nhà khoa học trẻ tiếp cận kinh nghiệm và tri thức quốc tế.
Việt Nam hiện có cộng đồng hơn 6 triệu người ở nước ngoài, trong đó có nguồn lực trí thức, chuyên gia có khả năng đóng góp cho sự phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc xây dựng mạng lưới kết nối theo lĩnh vực chuyên môn, gắn với các bài toán lớn của đất nước, được kỳ vọng giúp khai thác hiệu quả hơn nguồn lực này.
Trong thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, ý nghĩa của ngoại giao khoa học và công nghệ không chỉ nằm ở việc mở rộng hợp tác hay thu hút thêm chuyên gia, mà quan trọng hơn là chuyển hóa nguồn lực tri thức quốc tế thành năng lực nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ trong nước. Thông qua kết nối chuyên gia với viện nghiên cứu, trường đại học và các chương trình nghiên cứu cụ thể, Việt Nam có thêm điều kiện tiếp cận tri thức mới, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và từng bước tăng cường năng lực làm chủ công nghệ.
Định hướng đặt hàng các bài toán lớn cũng cho thấy yêu cầu chuyển hoạt động hợp tác quốc tế từ chiều rộng sang chiều sâu, lấy hiệu quả đóng góp cho phát triển đất nước làm trọng tâm. Khi nhu cầu nghiên cứu được xác định rõ, chuyên gia được kết nối đúng lĩnh vực và có cơ chế phối hợp phù hợp, nguồn lực trí thức ở nước ngoài sẽ có điều kiện tham gia trực tiếp hơn vào quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Vì vậy, phát huy vai trò ngoại giao khoa học và công nghệ không chỉ là mở rộng thêm một lĩnh vực hợp tác đối ngoại, mà còn là cách thức huy động nguồn lực bên ngoài để củng cố nội lực, tạo thêm động lực thực hiện các mục tiêu đột phá mà Nghị quyết 57-NQ/TW đã đề ra./.
