Cùng với mục tiêu xây dựng một xã hội thông minh hơn, cần hướng tới một xã hội nhân văn hơn, trong đó thành quả khoa học, công nghệ được sử dụng vì lợi ích của con người.
Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, khoa học xã hội và nhân văn cần phát huy vai trò chủ động dự báo xu hướng, tham gia hoạch định chính sách và kiến tạo những giá trị phát triển bền vững. Đây cũng là yêu cầu đặt ra tại Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
*Chủ động dự báo biến đổi, cảnh báo rủi ro
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, đất nước đang đứng trước những cơ hội lớn cùng nhiều thách thức mới. Cùng với Nghị quyết số 57-NQ/TW, các nghị quyết về hội nhập quốc tế, sắp xếp tổ chức bộ máy, đổi mới giáo dục và đào tạo, phát triển văn hóa và xây dựng xã hội văn minh đều hướng tới mục tiêu phát triển lấy con người làm trung tâm, chăm lo chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của Nhân dân.
Tuy nhiên, tốc độ phát triển công nghệ không phải là thước đo duy nhất của tiến bộ. Văn hóa, đạo đức và niềm tin xã hội mới góp phần tạo chiều sâu, định hướng và bảo đảm tính bền vững cho quá trình phát triển.
Trí tuệ nhân tạo có thể xử lý khối lượng dữ liệu lớn, nhưng không thể thay thế con người trong việc xác định các giá trị như công bằng, lòng nhân ái và trách nhiệm xã hội. Vì vậy, cùng với mục tiêu xây dựng một xã hội thông minh hơn, cần hướng tới một xã hội nhân văn hơn, trong đó thành quả khoa học, công nghệ được sử dụng vì lợi ích của con người.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cho rằng, khoa học xã hội và nhân văn phải đi xa hơn việc giải thích những điều đã xảy ra, chủ động dự báo biến đổi, cảnh báo rủi ro và góp phần tìm điểm tựa giá trị cho tương lai. Từ đạo đức công nghệ, văn hóa số đến gia đình, giáo dục, niềm tin xã hội, rất cần những nghiên cứu liên ngành có trách nhiệm.
Ở góc độ nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn nêu ba định hướng: gắn nghiên cứu với những vấn đề lớn của đất nước và nhu cầu thiết thực của người dân; phát huy sức mạnh nghiên cứu liên ngành; tăng cường kết nối giữa giảng đường, cơ quan tham mưu chính sách và thực tiễn đời sống.
Trước hết, nghiên cứu phải gần hơn với những vấn đề lớn của đất nước và những điều thiết thân của người dân. Mỗi đề tài cần tự hỏi: phát hiện này giúp chúng ta hiểu đúng hơn điều gì, quyết định tốt hơn việc gì, cải thiện cuộc sống của ai? Khoa học có giá trị khi tôn trọng sự thật, có sức thuyết phục và dám chạm vào những vấn đề khó.
Thứ hai, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cho rằng hoạt động nghiên cứu phải được tạo sức mạnh từ nghiên cứu liên ngành. Thực tiễn không chia thành từng ngăn như giáo trình. Trí tuệ nhân tạo cũng là vấn đề đạo đức, luật pháp, văn hóa và giáo dục; câu chuyện gia đình cũng gắn với kinh tế, truyền thông và an sinh xã hội. Nhà trường phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, kết hợp nghiên cứu cơ bản với khảo sát thực tế, khai thác dữ liệu và phân tích chính sách, luôn giữ bản lĩnh, sự trung thực của người làm khoa học.
Cuối cùng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cho rằng, cần có sự gắn kết chặt hơn giữa giảng đường, cơ quan tham mưu chính sách và đời sống. “Một công trình không nên dừng lại khi được nghiệm thu; nó cần tiếp tục bằng kiến nghị rõ ràng, giải pháp khả thi và những chuyển biến thực chất. Các bạn sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh không chỉ học để biết nhiều hơn, mà còn biết lắng nghe, đặt câu hỏi đúng và nhận trách nhiệm trước những vấn đề của cộng đồng”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.
*Phát huy sức mạnh mềm của quốc gia
Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy cho biết, Đại học Quốc gia Hà Nội định hướng trở thành trung tâm hàng đầu thế giới về Việt Nam học, gắn nghiên cứu Việt Nam với đổi mới mô hình phát triển và phát huy sức mạnh mềm quốc gia.
Định hướng này đặt Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn vào vị trí quan trọng trong nghiên cứu, đào tạo, tư vấn chính sách và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam. Nhà trường được kỳ vọng phát huy thế mạnh học thuật, tiên phong trong nghiên cứu liên ngành, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, đồng thời tăng cường ứng dụng AI và dữ liệu số trong hoạt động nghiên cứu.
Theo Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, trí tuệ nhân tạo và hội nhập quốc tế mở ra nhiều cơ hội hợp tác, đổi mới phương pháp và nâng cao năng lực nghiên cứu. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những yêu cầu mới về bảo vệ bản sắc văn hóa, quyền riêng tư, tính xác thực của thông tin và các giá trị nhân văn.
Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ cần phải đi cùng năng lực phản biện, tư duy độc lập và nền tảng tri thức chuyên sâu. Khoa học xã hội và nhân văn phải được kết hợp với chiều sâu học thuật truyền thống và phương pháp nghiên cứu hiện đại, tạo ra những tri thức có khả năng giải thích, dự báo, đề xuất giải pháp cho các vấn đề phát triển.
Đây cũng là hướng tiếp cận góp phần cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ nhằm nâng cao năng lực công nghệ mà còn cần tạo ra giá trị thực chất cho xã hội, nâng cao chất lượng quản trị và phục vụ sự phát triển toàn diện của con người.
*Làm rõ khía cạnh không thể đo lường bằng chỉ số
Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, trong bối cảnh thế giới ngày càng chú trọng tốc độ tăng trưởng, năng lực công nghệ và hiệu quả kinh tế, khoa học xã hội và nhân văn có vai trò làm rõ những khía cạnh không thể đo lường bằng các chỉ số vật chất như chất lượng sống, năng lực quản trị, sự gắn kết cộng đồng, sức sống văn hóa, công bằng xã hội và phẩm giá con người.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, công nghệ có thể mở rộng năng lực hành động của con người, nhưng tri thức về con người và xã hội mới giúp xác định mục tiêu, đối tượng thụ hưởng và định hướng của quá trình phát triển. Do đó, các vấn đề như trí tuệ nhân tạo, bảo tồn di sản, giáo dục và quản trị cần được tiếp cận từ nhiều góc độ, với sự phối hợp giữa các ngành khoa học, bởi không một lĩnh vực riêng lẻ nào có thể giải quyết đầy đủ
Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn cho rằng, khoa học xã hội và nhân văn trong thời đại trí tuệ nhân tạo và hội nhập quốc tế cần xác định bốn mục tiêu trọng tâm bao gồm: phát triển tri thức mới; xây dựng mạng lưới hợp tác bền vững; kết nối nghiên cứu với chính sách và thực tiễn; bồi dưỡng thế hệ học giả kế tiếp. Việc nghiên cứu cần được thể hiện qua những kết quả cụ thể như công trình khoa học được công bố, nhóm nghiên cứu liên ngành được hình thành, chương trình hợp tác được triển khai và khuyến nghị chính sách có khả năng áp dụng.
Những định hướng này cho thấy yêu cầu ngày càng rõ nét đối với các cơ sở giáo dục đại học trong triển khai tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, nâng cao năng lực nghiên cứu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ, đồng thời bảo đảm các hoạt động khoa học gắn với nhu cầu thực tiễn và mục tiêu phát triển đất nước.
Trong tiến trình đó, khoa học xã hội và nhân văn không đứng ngoài cuộc đột phá về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Ngược lại, lĩnh vực này cần tham gia ngay từ khâu xác định vấn đề, đánh giá tác động, xây dựng chính sách đến giám sát và tổng kết thực tiễn.
Sự kết hợp giữa năng lực công nghệ với hiểu biết sâu sắc về con người, văn hóa và xã hội góp phần bảo đảm quá trình phát triển nhanh, bền vững, từng bước khẳng định vai trò chủ động trong kiến tạo chính sách, định hình các giá trị và góp phần xây dựng tương lai phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số./.
