Để công nghệ trở thành động lực tăng trưởng, bên cạnh đầu tư nghiên cứu và phát triển sản phẩm, cần tạo môi trường thuận lợi cho thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa.
Từ những chuyến bay vận chuyển cà phê ở Điện Biên đến các thử nghiệm đưa hàng hóa, tài liệu và vật tư y tế bằng phương tiện bay không người lái (UAV), kinh tế không gian tầm thấp đang từng bước đi vào thực tiễn tại Việt Nam. Những ứng dụng ban đầu cho thấy công nghệ có thể góp phần giải quyết bài toán vận chuyển, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ tại những khu vực khó tiếp cận, đồng thời mở ra thị trường mới cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, để những mô hình thử nghiệm phát triển thành hoạt động kinh tế ổn định, cần tháo gỡ các rào cản về thể chế, hạ tầng và cơ chế phối hợp, qua đó cụ thể hóa yêu cầu đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển theo Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.
*Từ nhu cầu thực tiễn đến mô hình ứng dụng
Điện Biên là địa phương đầu tiên thí điểm phát triển kinh tế tầm thấp. Với địa hình miền núi chia cắt, chi phí logistics cao, việc vận chuyển hàng hóa đến các khu vực vùng sâu, vùng xa gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, nhu cầu cung ứng vật tư sản xuất, tiếp cận dịch vụ y tế, giám sát tài nguyên rừng và ứng phó thiên tai đặt ra yêu cầu tìm kiếm những phương thức triển khai linh hoạt hơn. Đây cũng là điều kiện để địa phương thử nghiệm khả năng ứng dụng UAV vào các hoạt động kinh tế - xã hội.
Ngày 25/7/2026, UBND tỉnh Điện Biên ban hành Quyết định số 1658/QĐ-UBND về Đề án thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) phát triển kinh tế tầm thấp ứng dụng UAV trên địa bàn tỉnh. Đề án được triển khai trong 24 tháng tại 9 khu vực, dự kiến thực hiện khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu đạt tỷ lệ an toàn trên 99%.
Các nội dung thử nghiệm tập trung vào những nhu cầu cụ thể như giám sát mùa vụ, phun thuốc, gieo hạt, vận chuyển vật tư và nông sản; đưa thuốc, vật tư y tế, mẫu xét nghiệm và hàng hóa thiết yếu đến khu vực khó tiếp cận; khảo sát địa hình, xây dựng dữ liệu không gian phục vụ quản lý đất đai, rừng, hạ tầng và phòng, chống thiên tai.
Ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên, cho biết từ ngày 15/9 đến thời điểm cung cấp thông tin, địa phương đã thực hiện 118 chuyến bay vận chuyển cà phê tại xã Mường Ảng, với tải trọng 50 kg/chuyến. Kết quả bước đầu cho thấy UAV có thể tham gia giải quyết một số nhu cầu vận chuyển thực tế, đồng thời thu hút sự quan tâm của doanh nghiệp đối với lĩnh vực còn mới này.
Đã có doanh nghiệp đề xuất chủ trương đầu tư nghiên cứu 3 dự án thành phần, gồm Trung tâm thử nghiệm và thực hành bay UAV, Nhà máy sản xuất UAV, Trung tâm giới thiệu và đào tạo công nghệ UAV, hàng không và vũ trụ, với tổng vốn dự kiến gần 200 tỷ đồng. Nếu được triển khai, các dự án có thể góp phần hình thành chuỗi hoạt động từ thử nghiệm, sản xuất đến đào tạo nhân lực và phát triển dịch vụ, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái công nghệ.
Không chỉ ở địa bàn miền núi, UAV cũng được doanh nghiệp nghiên cứu ứng dụng trong hoạt động logistics và vận chuyển chuyên biệt. Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) xác định logistics tầm thấp là một hướng phát triển trong chiến lược của đơn vị.
Ông Đặng Hải Long, Giám đốc Dự án Ứng dụng UAV của Vietnam Post, cho biết doanh nghiệp đã triển khai một số mô hình, trong đó có vận chuyển phục vụ y tế từ Bệnh viện Đức Giang đến các bệnh viện lân cận; thử nghiệm tuyến kết nối Cần Giờ - Vũng Tàu để vận chuyển hàng hóa, thư từ, tài liệu; hỗ trợ vận chuyển nông sản tại Điện Biên.
Các mô hình cho thấy UAV có thể bổ trợ phương thức vận chuyển truyền thống, nhất là tại những khu vực khó tiếp cận hoặc khi yêu cầu về thời gian giao nhận cao. Tuy nhiên, hiệu quả của công nghệ không chỉ được quyết định bởi khả năng bay hay tải trọng thiết bị, mà còn phụ thuộc vào chi phí vận hành, điều kiện khai thác, khả năng tích hợp với mạng lưới logistics hiện có và nhu cầu thực tế của khách hàng. Đây là những yếu tố cần được đánh giá qua quá trình thử nghiệm để xác định mô hình có khả năng mở rộng và thương mại hóa.
Thực tiễn tại Điện Biên và các mô hình của Vietnam Post cho thấy, để hình thành một ngành kinh tế mới, cần chuyển từ thử nghiệm đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái có sự tham gia của cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Trong đó, nhu cầu thực tế là cơ sở xác định hướng ứng dụng, còn năng lực công nghệ và môi trường chính sách quyết định khả năng phát triển bền vững.
*Hoàn thiện thể chế, mở đường cho công nghệ
Một trong những thách thức lớn đối với kinh tế không gian tầm thấp hiện nay là xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với đặc điểm của công nghệ mới. UAV có thể phục vụ nhiều lĩnh vực, từ nông nghiệp, logistics đến y tế và giám sát tài nguyên, nhưng hoạt động bay liên quan trực tiếp đến yêu cầu bảo đảm an toàn, quốc phòng, an ninh và quản lý vùng trời. Vì vậy, việc phát triển dịch vụ cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều cơ quan, thay vì chỉ dựa vào năng lực của từng doanh nghiệp hoặc địa phương.
Ông Nguyễn Bá Anh cho rằng khó khăn lớn trong quá trình thí điểm tại Điện Biên là hành lang pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với kinh tế tầm thấp còn mới; tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, quy trình đánh giá rủi ro và phương thức phối hợp giữa các cơ quan chưa được hình thành đồng bộ. Điều này đặt ra yêu cầu vừa tạo điều kiện thử nghiệm công nghệ, vừa bảo đảm hoạt động bay được kiểm soát chặt chẽ.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Đặng Hải Long cho biết thủ tục pháp lý là một trong những rào cản đối với việc mở rộng ứng dụng UAV. Việc phối hợp, cấp phép bay tại khu vực đô thị phụ thuộc vào yêu cầu quản lý của các cơ quan liên quan, gây khó khăn cho việc xây dựng lịch trình ổn định và cam kết chất lượng dịch vụ với khách hàng. Bên cạnh đó, việc thiếu nền tảng quản lý không lưu tầm thấp (UTM) chuyên biệt cũng hạn chế khả năng tổ chức, giám sát và điều phối hoạt động bay.
Đối với vận chuyển y tế, doanh nghiệp cho rằng cần tiếp tục rà soát các quy định chuyên ngành để phù hợp với phương thức vận chuyển bằng UAV, đồng thời bảo đảm yêu cầu về an toàn, bảo quản và truy xuất mẫu bệnh phẩm. Những vướng mắc này cho thấy yêu cầu hoàn thiện thể chế không chỉ nằm ở việc cấp phép bay, mà còn bao gồm tiêu chuẩn kỹ thuật, trách nhiệm của các bên, quy trình vận hành và điều kiện để dịch vụ được cung cấp thường xuyên.
Đây cũng là vấn đề đặt ra trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Để công nghệ trở thành động lực tăng trưởng, bên cạnh đầu tư nghiên cứu và phát triển sản phẩm, cần tạo môi trường thuận lợi cho thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa. Với kinh tế tầm thấp, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp đánh giá rủi ro, kiểm chứng hiệu quả công nghệ, từ đó hoàn thiện quy định dựa trên thực tiễn.
Trong bối cảnh đó, ngày 28/9/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 99-KL/TW về khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, một điểm đáng chú ý là không gian tầm thấp được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ quản lý hoạt động bay, mà còn là tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới, gắn với yêu cầu bảo vệ chủ quyền không phận, chủ quyền dữ liệu và bảo đảm an ninh mạng.
Định hướng này bổ sung cơ sở chính trị cho việc tiếp cận không gian tầm thấp theo hướng kết hợp khai thác tiềm năng kinh tế với quản trị, bảo vệ và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Việc cụ thể hóa cần gắn với phát triển khoa học, công nghệ, nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ và dữ liệu, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia nghiên cứu, sản xuất thiết bị và cung cấp dịch vụ.
Từ thực tiễn thử nghiệm, yêu cầu trước mắt là tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, quy trình cấp phép và giám sát hoạt động bay, tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như hạ tầng quản lý không lưu tầm thấp. Cùng với đó, cần thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học; phát triển nguồn nhân lực; lựa chọn các bài toán ứng dụng có nhu cầu thực tế để đánh giá hiệu quả và khả năng nhân rộng.
Kinh tế không gian tầm thấp sẽ khó phát triển nếu chỉ dừng ở những chuyến bay trình diễn hoặc các dự án thử nghiệm riêng lẻ. Giá trị của công nghệ chỉ được khẳng định khi tạo ra dịch vụ đáp ứng nhu cầu, có hiệu quả kinh tế và vận hành an toàn trong khuôn khổ quản lý phù hợp./.
