Việc phát triển chuỗi giá trị sâm Ngọc Linh gắn với bảo vệ rừng tại Măng Ri không chỉ góp phần nâng tầm thương hiệu sản phẩm đặc trưng địa phương mà còn tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.
Khai thác tiềm năng tự nhiên vùng lõi sinh trưởng sâm Ngọc Linh, xã vùng cao Măng Ri (Quảng Ngãi) đang tập trung phát triển ngành nghề dược liệu dưới tán rừng theo hướng bền vững. Thông qua mô hình liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, địa phương từng bước hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín, nâng tầm thương hiệu "quốc bảo" và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.
*Xây dựng chuỗi liên kết và phát huy vai trò của hợp tác xã bản địa
Xã Măng Ri nằm ở vùng lõi quần thể sâm Ngọc Linh với độ cao trên 1.200m, khí hậu ôn đới mát mẻ và lớp đất feralit dưới tán rừng nguyên sinh rất thích hợp cho sâm tích lũy hoạt chất. Hiện toàn xã có hơn 30.700ha đất có rừng, trong đó hơn 2.600ha là khu vực phân bố tự nhiên của sâm. Đồng bào dân tộc thiểu số (chủ yếu là người Xơ Đăng) chiếm hơn 97% dân số, là lực lượng trực tiếp trồng, bảo vệ sâm và gìn giữ tri thức bản địa.
Đến nay, người dân Măng Ri đã phát triển được khoảng 100ha sâm Ngọc Linh. Khoảng 300 hộ đồng bào Xơ Đăng tham gia liên kết với doanh nghiệp, được cung cấp giống, tập huấn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Gia đình anh A Dũng (thôn Đăk Viên) hiện sở hữu hơn 3.000 gốc sâm, cho thu nhập ổn định. Anh Dũng chia sẻ, nhờ được hỗ trợ vay vốn và đầu tư giống, kinh tế gia đình ổn định hơn hẳn so với trồng các loại cây khác.
Do giá cây giống (1 – 3 năm tuổi) dao động từ 200.000 – 600.000 đồng/cây, người dân đã chủ động tự gieo ươm tại chỗ để tiết kiệm chi phí. Chủ tịch UBND xã Măng Ri Phạm Xuân Quang lưu ý người dân cần chú trọng khâu giống và kỹ thuật. Thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã hỗ trợ ươm giống, trồng dặm, hướng dẫn kỹ thuật che tán, làm luống, phòng bệnh và chăm sóc cây sâm giai đoạn ngủ đông. Năm 2026, xã đặt mục tiêu trồng mới 50ha sâm Ngọc Linh (khoảng 500.000 cây giống) và đến nay đã thực hiện được hơn 34ha. Giai đoạn 2025 - 2030, xã phấn đấu phát triển tổng diện tích dược liệu lên 6.300ha, trong đó trồng mới 1.300ha sâm Ngọc Linh.
Sự xuất hiện của các mô hình kinh tế tập thể như Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh (thành lập năm 2021, gồm 200 thành viên, vốn điều lệ 9,5 tỷ đồng) đang trở thành điểm tựa vững chắc cho cộng đồng Xơ Đăng. Ông Hồ Anh Phi, Tổng giám đốc Hợp tác xã cho biết, mục tiêu lớn nhất là chuẩn hóa quy trình trồng sâm thuần tự nhiên và nâng cao giá trị các sản phẩm chế biến sâu, giúp người dân làm giàu bền vững trên chính quê hương.
*Chuẩn hóa vùng trồng, hướng tới trung tâm dược liệu của cả nước
Đến tháng 5/2026, tỉnh Quảng Ngãi ghi nhận khoảng 1.200 hộ gia đình, 30 nhóm hộ/tổ liên kết và 5 doanh nghiệp tham gia trồng sâm Ngọc Linh với tổng diện tích khoảng 3.000ha; cùng hơn 3.100ha đẳng sâm tại các xã Xốp, Măng Đen, Măng Ri, Tu Mơ Rông, Ngọc Linh... hình thành vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn.
Chủ tịch UBND xã Măng Ri Phạm Xuân Quang cho biết thêm, địa phương đang khuyến khích hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác để khép kín chuỗi liên kết, xây dựng sản phẩm OCOP gắn với thương hiệu sâm Ngọc Linh và phát triển du lịch trải nghiệm. Chính quyền xã định kỳ kiểm tra hàng tháng, hàng quý các dự án hỗ trợ, đồng thời kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc giống gốc trước khi xuất vườn.
Giai đoạn 2027 - 2030, xã định hướng phát triển sâm theo chuẩn sinh thái tại các tiểu khu 218, 220, 225, 226..., ưu tiên hộ nghèo, cận nghèo tham gia theo tổ nhóm nhằm giảm chi phí. Địa phương cũng chú trọng mở rộng vùng bảo hộ chỉ dẫn địa lý, cấp mã số vùng trồng và áp dụng nhật ký điện tử để truy xuất nguồn gốc.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các ngành khẩn trương xây dựng bộ tiêu chuẩn sâm Ngọc Linh hoàn thành trong năm 2026; đẩy nhanh kiểm kê rừng và hoàn thiện phương án bảo vệ, liên kết khai thác dưới tán rừng trước tháng 6/2026. Lãnh đạo tỉnh cam kết hỗ trợ kỹ thuật, đẩy mạnh hạ tầng số (mã QR, chỉ dẫn địa lý) và tiếp tục thu hút nguồn lực phát triển bền vững thương hiệu sâm Ngọc Linh.
Việc phát triển chuỗi giá trị sâm Ngọc Linh gắn với bảo vệ rừng tại Măng Ri là minh chứng hiệu quả cho việc phát triển ngành nghề, dược liệu nông thôn theo hướng bền vững. Định hướng này không chỉ góp phần nâng tầm thương hiệu sản phẩm đặc trưng địa phương mà còn bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa, từng bước đưa Măng Ri trở thành thủ phủ dược liệu uy tín của cả nước./.
