Khi các em biết lắng nghe, biết ca, muốn tìm hiểu thêm và sẵn sàng chia sẻ với người khác, những làn điệu truyền thống có thêm người tiếp nối.
Từ những lời ca, điệu lý gần gũi, học sinh từng bước làm quen với đờn ca tài tử qua những giờ học trên lớp cùng các nghệ nhân. Cách tiếp cận này tạo cơ hội để các em trực tiếp tìm hiểu, thực hành và thêm gắn bó với di sản văn hóa Nam Bộ. Qua đó, tình yêu di sản được nuôi dưỡng trong thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ và lan tỏa loại hình nghệ thuật truyền thống trong đời sống hôm nay.
*Từ bỡ ngỡ đến yêu thích
Ở những buổi học đầu tiên, nhiều học sinh còn lúng túng, chưa giữ được nhịp. Dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ, Nghệ nhân Nhân dân Lê Hoàng Tấn, các em được tập lấy hơi, luyện nhịp và thực hành ca trước lớp. Dù từng nghe đờn ca tài tử nhưng với nhiều em, đây là lần đầu tiên được tiếp cận và học loại hình nghệ thuật này một cách bài bản.
Em Lê Ngọc Gia Nghi, học sinh lớp 11A13, Trường Trung học phổ thông Bùi Thị Xuân cho biết, em từng nghe các bài “Dạ cổ hoài lang”, “Dạ cổ Võ Đông Sơ - Bạch Thu Hà” nhưng chưa có dịp trải nghiệm đờn ca tài tử. Tại lớp học, Gia Nghi được nghệ nhân hướng dẫn, bắt đầu với những bài đơn giản như “Lý cái mơn”, “Lý chiều chiều”. Theo em, các bài học phù hợp, không quá khó.
Qua từng giờ học, học sinh được hướng dẫn cách giữ nhịp, nhận biết hơi, làm quen với chữ nhạc và thực hành ca. Việc trực tiếp trải nghiệm giúp các em từng bước cảm nhận nét riêng trong bài bản và lối thể hiện của đờn ca tài tử. Với Gia Nghi, việc học còn gợi nhớ những lần nghe bà nội ca vọng cổ. Sau giờ học, em về hỏi bà thêm về các bài hát rồi cùng bà luyện tập. Những trải nghiệm tại trường vì thế được nối tiếp bằng vốn văn hóa trong gia đình, giúp em hiểu hơn và thêm gắn bó với những làn điệu quen thuộc.
Cũng như Gia Nghi, em Phạm Minh Phúc, học sinh lớp 10A15, Trường Trung học phổ thông Bùi Thị Xuân cho biết, việc được tiếp xúc và trải nghiệm đờn ca tài tử giúp em biết thêm một thể loại âm nhạc truyền thống; đồng thời tìm thấy sở thích mới để theo đuổi.
“Trước đây, thời gian rảnh rỗi em thường chỉ chơi game hoặc nghe nhạc, xem phim. Giờ em mới phát hiện mình rất thích đờn ca tài tử. Em dành nhiều thời gian hơn để luyện tập cùng các bạn ở trường. Khi ở nhà em lên mạng tìm kiếm các trích đoạn ca cổ để nghe và tập diễn ca theo các nghệ nhân. Hy vọng đến một ngày em có thể tự tin đứng trên sân khấu giới thiệu về đờn ca tài tử đến với mọi người”, Phúc chia sẻ.
Tiến sĩ, Nghệ nhân Nhân dân Lê Hoàng Tấn cho biết, chương trình được triển khai thí điểm với ba lớp học sinh khối 10 và 11. Sau hơn một tháng, các em đã có những tiến bộ ban đầu về nhịp điệu, hơi và thể điệu. Nếu ở những buổi đầu, nhiều em chưa biết bắt đầu bài ca từ đâu, còn ca chưa đúng nhịp thì đến nay đã biết phân nhịp, làm quen với chữ nhạc và tập được khoảng 7-8 bài.
Cách truyền dạy chú trọng thực hành, giúp học sinh vừa nắm những kiến thức nền tảng vừa cảm nhận giai điệu qua chính giọng ca của mình. Mục tiêu trước mắt không phải là đạt trình độ biểu diễn chuyên nghiệp mà là giúp các em hiểu những yếu tố cơ bản, từ đó cảm nhận nét đặc sắc của đờn ca tài tử. “Trong các buổi sinh hoạt, học sinh các lớp có dịp giao lưu, cùng thực hành và góp ý, sửa cho nhau. Chúng tôi mong muốn giúp các em nắm những kiến thức cơ bản nhất để cảm nhận loại hình nghệ thuật dân gian này”, Nghệ nhân Nhân dân Lê Hoàng Tấn nhấn mạnh.
*Từ lớp học đến không gian cộng đồng
Trường Trung học phổ thông Bùi Thị Xuân là trường học đầu tiên ở Thành phố Hồ Chí Minh đưa đờn ca tài tử vào giảng dạy. Đây cũng là điều mà thầy Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng nhà trường ấp ủ từ lâu. Nhà trường mong muốn học sinh có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với các loại hình nghệ thuật dân tộc, thay vì chỉ biết đến qua sách vở hay những lần nghe giới thiệu.
Theo kế hoạch của trường, mỗi lớp có một buổi học mỗi tuần với chương trình dự kiến kéo dài 35 tuần. Tiến sĩ, Nghệ nhân Nhân dân Lê Hoàng Tấn hỗ trợ chuyên môn và các nguồn lực phục vụ việc dạy học; nhà trường bố trí học sinh và phòng học. Theo thầy Huỳnh Thanh Phú, điều quan trọng trước hết là giúp các em biết đến, hiểu và trực tiếp trải nghiệm một loại hình nghệ thuật dân tộc. Qua đó, những học sinh có năng khiếu, niềm yêu thích có thể tiếp tục học hỏi, góp phần gìn giữ và lan tỏa nghệ thuật truyền thống. “Chúng tôi không mong muốn tất cả học sinh đều đi theo loại hình nghệ thuật này. Quan trọng là để các em tiếp cận, hiểu biết và lan tỏa. Trong số đó, chỉ cần một vài em đam mê, theo đuổi và phát triển thì chính các em sẽ góp phần bảo tồn nghệ thuật dân tộc”, thầy Huỳnh Thanh Phú chia sẻ.
Để duy trì hoạt động sau các lớp học, sắp tới, nhà trường và nghệ nhân dự kiến thành lập Câu lạc bộ đờn ca tài tử. Ba lớp đang học sẽ là lực lượng nòng cốt, học sinh quan tâm có thể tham gia cùng giáo viên và phụ huynh. Câu lạc bộ sẽ tạo không gian để các thành viên gặp gỡ, luyện tập, giao lưu và từng bước đưa loại hình nghệ thuật này vào các hoạt động của trường.
Việc có một nơi sinh hoạt thường xuyên giúp học sinh tiếp tục thực hành ngoài giờ học; đồng thời tạo điều kiện để phụ huynh cùng đồng hành. Cách làm này góp phần cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, coi văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực và trụ cột cho phát triển bền vững; đồng thời phát huy vai trò của nhân dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng văn hóa.
Để hoạt động không dừng lại ở sự hào hứng ban đầu, nhà trường xác định cần duy trì chương trình xuyên suốt năm học. Việc học có lộ trình, có thời gian thực hành và có câu lạc bộ tiếp nối sẽ giúp học sinh tiếp tục gắn bó sau khi làm quen với những bài ca đầu tiên. Nhà trường cũng kỳ vọng hoạt động giao lưu, biểu diễn sẽ tạo thêm động lực, giúp các em có dịp thể hiện điều đã học và chia sẻ niềm yêu thích với bạn bè.
Đờn ca tài tử Nam bộ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tuy nhiên, việc gìn giữ và lan tỏa di sản còn cần những cơ hội để thế hệ trẻ trực tiếp tiếp xúc, tìm hiểu và thực hành. Tại Trường Trung học phổ thông Bùi Thị Xuân, hành trình ấy bắt đầu từ những bài Lý giản dị, từ nhịp ca được tập lại nhiều lần và từ sự hướng dẫn của nghệ nhân.
Một lớp học không thể thay thế toàn bộ quá trình truyền dạy nhưng có thể mở cánh cửa đầu tiên để học sinh đến gần hơn với di sản. Khi các em biết lắng nghe, biết ca, muốn tìm hiểu thêm và sẵn sàng chia sẻ với người khác, những làn điệu truyền thống có thêm người tiếp nối. Từ lớp học đến câu lạc bộ, từ nghệ nhân đến học sinh, rồi từ học sinh trở về với gia đình và cộng đồng, tình yêu đờn ca tài tử được nuôi dưỡng bằng những trải nghiệm cụ thể. Đây cũng là cách định hướng phát triển văn hóa được chuyển hóa thành hoạt động gần gũi trong đời sống học đường, góp phần để di sản tiếp tục có sức sống trong thế hệ trẻ./.
