Những cơ chế giải quyết linh hoạt, hiệu quả, phù hợp với từng cộng đồng dân cư, trong đó hòa giải ở cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, đưa hoạt động hòa giải ở cơ sở dần đi vào nề nếp, thống nhất và hiệu quả. Qua hơn một thập kỷ triển khai, hòa giải ở cơ sở tiếp tục khẳng định vai trò là một phương thức quan trọng trong phòng ngừa, quản lý và giải quyết xung đột xã hội ngay từ sớm, từ xa.
Tuy nhiên, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế – xã hội và yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, việc sửa đổi toàn diện Luật Hòa giải ở cơ sở là yêu cầu khách quan, cấp thiết.
*Thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng
Thực tiễn cho thấy, các mâu thuẫn, tranh chấp trong đời sống dân sự, hôn nhân – gia đình, đất đai, tiêu dùng… đang gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp. Điều này đòi hỏi những cơ chế giải quyết linh hoạt, hiệu quả, phù hợp với từng cộng đồng dân cư, trong đó hòa giải ở cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Các văn kiện của Đảng thời gian qua đã nhấn mạnh rõ yêu cầu này. Kết luận số 13-KL/TW của Bộ Chính trị yêu cầu phát hiện và giải quyết sớm các xung đột xã hội, coi đây là giải pháp quan trọng trong phòng ngừa tội phạm, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội. Nghị quyết số 27-NQ/TW xác định định hướng hoàn thiện pháp luật theo hướng dân chủ, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm, phát huy vai trò tự quản cộng đồng.
Đặc biệt, Nghị quyết số 66-NQ/TW năm 2025 đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy xây dựng pháp luật: quy định phải ổn định, đơn giản, dễ thực hiện; kết hợp hài hòa giữa các phương thức phi tố tụng và tố tụng tư pháp; đồng thời đáp ứng yêu cầu tinh gọn tổ chức bộ máy và phân cấp, phân quyền.
Cùng với đó, các chủ trương về chuyển đổi số quốc gia như Nghị quyết số 57-NQ/TW và Kết luận số 121-KL/TW cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động của hệ thống chính trị, trong đó có công tác hòa giải ở cơ sở. Điều này đòi hỏi hoạt động hòa giải phải từng bước thích ứng với môi trường số, không chỉ dựa vào phương thức truyền thống.
*Bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật
Việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15, thiết lập mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đã làm thay đổi căn bản cơ chế phân cấp, phân quyền ở địa phương. Trong bối cảnh đó, nhiều quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở liên quan đến thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền cấp huyện, cấp xã không còn phù hợp.
Bên cạnh đó, hàng loạt đạo luật quan trọng được ban hành, sửa đổi trong thời gian qua như Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật Giao dịch điện tử… đã đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Nếu không được sửa đổi kịp thời, Luật Hòa giải ở cơ sở sẽ khó bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành.
*Khắc phục những hạn chế, bất cập từ thực tiễn
Sau hơn 10 năm thi hành, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã bộc lộ một số hạn chế. Đội ngũ hòa giải viên ở nhiều địa phương còn hạn chế về kiến thức pháp luật và kỹ năng; cơ chế thu hút người có trình độ, kinh nghiệm tham gia hòa giải chưa thực sự hiệu quả.
Quy định về quyền, nghĩa vụ của hòa giải viên còn chưa đầy đủ; chưa làm rõ vai trò, quyền hạn của người được mời tham gia hòa giải. Đặc biệt, phương thức hòa giải vẫn chủ yếu theo cách truyền thống, chưa có cơ sở pháp lý cho hòa giải trực tuyến, biên bản điện tử, chữ ký số và quản lý dữ liệu số.
Một điểm đáng chú ý là pháp luật hiện hành chưa quy định rõ giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành. Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp sau hòa giải, các bên không thực hiện thỏa thuận, trong khi thiếu cơ chế bảo đảm thi hành, làm giảm hiệu quả và niềm tin của người dân đối với hoạt động hòa giải.
*Tạo lập khuôn khổ pháp lý hiện đại, hiệu quả
Từ những yêu cầu trên, việc sửa đổi toàn diện Luật Hòa giải ở cơ sở không chỉ nhằm khắc phục các bất cập hiện hành, mà còn hướng tới xây dựng một khuôn khổ pháp lý đồng bộ, hiện đại, phù hợp với bối cảnh phát triển mới.
Đây là bước đi cần thiết để thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về phát huy dân chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số; đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của công tác hòa giải ở cơ sở, góp phần giữ gìn ổn định xã hội từ gốc, từ cơ sở./.
