Gốm Bát Tràng là bản hòa ca tuyệt diệu của tự nhiên, nơi hội tụ trọn vẹn tinh hoa của ba yếu tố: đất, nước và lửa
Nằm bên tả ngạn sông Hồng, làng gốm Bát Tràng từ lâu được biết đến là một trong những làng nghề truyền thống tiêu biểu của Thủ đô. Trải qua nhiều thế kỷ, nghề gốm nơi đây vẫn được gìn giữ và phát triển, trở thành điểm sáng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
*Lặng lẽ một tình yêu với đất: Tâm tình người thợ gốm Bát Tràng
Có thể nói, gốm Bát Tràng là bản hòa ca tuyệt diệu của tự nhiên, nơi hội tụ trọn vẹn tinh hoa của ba yếu tố: đất, nước và lửa. Khác với những loại hình nghệ thuật khác, nét văn hóa đặc trưng của làng nghề này nằm ở triết lý chế tác vô cùng tinh tế, được đúc kết qua câu ca dao của dân trong nghề: “Nhất xương, nhì da, thứ ba nung lò”.
Sự tài hoa của người nghệ nhân được thử thách qua từng công đoạn khắt khe, bắt đầu từ việc kén đất sét trắng tinh lọc kỹ càng, nhào nặn đến độ dẻo mịn hoàn hảo. Trên chiếc bàn xoay kỳ diệu, đôi bàn tay uyển chuyển như múa của người thợ đã biến những khối đất vô tri thành hình hài thanh thoát,… trước khi tâm hồn người nghệ sĩ thực sự thăng hoa qua những nét vẽ hoa văn tùng, cúc, trúc, mai hay rồng phượng; những đấng tinh thần tối cao trong huyền thoại. Những họa tiết ấy ẩn mình dưới lớp men ngọc, men lam hay men rạn độc bản, chờ đợi "phép màu" cuối cùng từ ngọn lửa lò nung. Chính kinh nghiệm dày dạn trong việc canh lửa đã giúp sản phẩm khi ra lò đạt độ kết khối hoàn hảo, phát ra tiếng gõ vang thanh như khánh ngọc.
Bởi vậy, mỗi sản phẩm gốm Bát Tràng không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt, mà là một tác phẩm nghệ thuật mang đậm những triết lý, gói trọn sự giao hòa tinh tế giữa con người và tinh túy của đất trời.
Theo nhà điêu khắc Nguyễn Kim Xuân, gia tài lớn nhất đời người thợ gốm để lại không phải là công thức bí truyền, mà là cái tâm kính nghiệp và lòng trân quý từng tấc đất quê hương.
Tại làng gốm Bát Tràng, nghề gốm không chỉ là phương thức mưu sinh mà còn gắn với những giá trị văn hóa lâu đời. Theo các nghệ nhân, quá trình làm gốm đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khả năng kiểm soát cảm xúc, đặc biệt trong các công đoạn tạo hình và nung sản phẩm. Người ta tin rằng, nhào nặn bùn đất cũng chính là cách để người thợ tu tâm dưỡng tính: phải biết hạ mình nhẫn nại trước những biến thiên khôn lường của ngọn lửa, phải giữ được sự tĩnh tại trong tâm trí thì nét cọ mới thoát tục, dáng gốm mới vẹn toàn.
Thực tế ghi nhận tại địa phương, kinh nghiệm sản xuất vẫn đang được lưu giữ chủ yếu theo mô hình gia đình “cha truyền con nối”. Dưới những mái hiên nhuốm màu thời gian, người nghệ nhân già đang cần mẫn uốn nắn từng động tác cho lớp thợ trẻ. Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc đào tạo kỹ năng chuốt dáng, pha men, mà quan trọng hơn là rèn luyện tính kiên nhẫn, sự tỉ mỉ và thái độ tận tâm với sản phẩm.
Bên cạnh việc gìn giữ không gian kiến trúc làng cổ, Bát Tràng hiện vẫn duy trì nếp lao động truyền thống tại các cơ sở sản xuất. Hình ảnh những gia đình tam đại, tứ đại đồng đường cùng tham gia vào quy trình làm gốm diễn ra khá phổ biến. Chính sự trao truyền trực tiếp và tính gắn kết chặt chẽ trong gia đình đã tạo thành nền tảng vững chắc, lưu giữ mạch ngầm văn hóa của xứ gốm ngàn năm để chúng không bao giờ đứt gãy trước những biến động của thời đại.
Điều đáng trân quý nhất là, dẫu có khoác lên mình hình dáng mang tính đương đại hay thử nghiệm với những sắc men phá cách, gốm Bát Tràng vẫn kiên định giữ được cái “thần” mộc mạc và chiều sâu trầm mặc của văn hóa xứ Kinh Kỳ. Trong mỗi sản phẩm, có sự sáng tạo của thời đại hòa quyện hoàn mỹ với hồn cốt của cha ông.
Việc thích ứng linh hoạt giữa “bảo tồn” và “phát triển” không chỉ giải quyết bài toán kinh tế, tạo sinh kế ổn định cho hàng ngàn lao động địa phương, mà còn khẳng định sức sống mãnh liệt của một làng nghề truyền thống. Bát Tràng hôm nay đã thực sự vươn mình, mang tinh hoa thủ công mỹ nghệ và cốt cách văn hóa Việt Nam tự tin hội nhập cùng thế giới.
Hiện nay, làng gốm Bát Tràng có gần 200 doanh nghiệp và khoảng 1.000 hộ sản xuất, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động. Giá trị sản xuất, kinh doanh đạt trên 2.000 tỷ đồng mỗi năm; thu nhập bình quân khoảng 87–90 triệu đồng/người/năm.
Trong quá trình phát triển, những nỗ lực đổi mới đã giúp Bát Tràng dần được ghi nhận trên trường quốc tế. Năm 2025, làng gốm Bát Tràng cùng làng lụa Vạn Phúc trở thành hai làng nghề đầu tiên của Việt Nam được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu.
Những năm gần đây, việc ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất giúp nâng cao chất lượng sản phẩm. Đồng thời, địa phương chú trọng bảo vệ môi trường, chuyển đổi công nghệ nung và xử lý chất thải. Phế thải gốm cũng được tái chế làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp.
Chị Nguyễn Thị Thu Trang- một Nghệ nhân tại làng nghề gốm Bát Tràng cho biết, Bát Tràng bây giờ không chỉ bán cái bát, cái bình mà còn bán trải nghiệm văn hóa. Ở đây làng nghề cung cấp những trải nghiệm, từ việc làm cái bình, cái bát cho đến việc trang trí phác họa cho du khách thập phương. Cũng nhờ vào các chính sách phát triển du lịch của Nhà nước mà lượng du khách đến với Bát Tràng ngày càng tăng…/.
