Thương mại điện tử và chuyển đổi số đang mở thêm cơ hội để những sản phẩm đặc trưng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số vượt khỏi phạm vi địa phương.
Từ những món bánh truyền thống vốn chỉ được làm vào dịp lễ, Tết của đồng bào Thái trắng, bánh khẩu xén, chí chọp ở Mường Lay, tỉnh Điện Biên đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu, có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước. Đằng sau hành trình ấy là nỗ lực của cô gái trẻ Lò Chúc Chi, người lựa chọn khởi nghiệp từ chính di sản văn hóa của dân tộc mình, đồng thời mạnh dạn ứng dụng thương mại điện tử, chuyển đổi số để mở rộng thị trường.
Hiện nay, trung bình mỗi tháng, Hợp tác xã Hoa Ban trắng do Lò Chúc Chi làm Giám đốc sản xuất và tiêu thụ hơn 500 kg sản phẩm, tạo việc làm ổn định cho 19 thành viên với thu nhập trung bình từ 5 đến 6 triệu đồng/người/tháng. Hiệu quả của mô hình không chỉ góp phần phát triển kinh tế địa phương mà còn khẳng định vai trò, vị thế của phụ nữ trong khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, từ đó thúc đẩy phong trào phụ nữ khởi nghiệp ngày càng sôi nổi, hiệu quả.
Năm 2024, với những nỗ lực nâng cao chất lượng và kiểm soát chặt chẽ khâu chế biến, cả ba sản phẩm chủ lực của Hợp tác xã Hoa Ban trắng đều đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Cũng trong năm này, nghề làm bánh khẩu xén, chí chọp ở phường Mường Lay được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm vinh dự mà còn là động lực để Lò Chúc Chi nói riêng và người dân Mường Lay nói chung tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế.
*Đưa đặc sản truyền thống đến gần hơn với thị trường
Một trong những điểm đáng chú ý trong cách làm của Lò Chúc Chi là không dừng lại ở sản xuất theo phương thức truyền thống mà từng bước thay đổi cách tiếp cận thị trường. Từ những sản phẩm chưa có thương hiệu, bao bì đơn giản bằng túi nilon, Chi mạnh dạn đầu tư trang thiết bị, máy móc, cải tiến quy trình sản xuất, đổi mới mẫu mã, chú trọng bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu riêng cho từng sản phẩm.
Để mở rộng đầu ra, Chi tích cực kết nối tiêu thụ thông qua mạng xã hội, tham gia trưng bày, giới thiệu sản phẩm tại các hội chợ nông sản, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử và giới thiệu các sản phẩm truyền thống gắn với du lịch trải nghiệm làng nghề. Nhờ đó, bánh khẩu xén, chí chọp của Hợp tác xã Hoa Ban trắng từng bước được thị trường biết đến và hiện đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước.
Cách làm này cũng phù hợp với định hướng của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Trong đó, Nội dung 07 thuộc Nội dung thành phần số 03, Hợp phần thứ nhất đặt trọng tâm vào kết nối, xúc tiến tiêu thụ nông sản tại thị trường trong nước và xuất khẩu; đa dạng hóa hệ thống kênh phân phối, tiêu thụ theo hướng bền vững, ưu tiên phát triển thương mại điện tử; đẩy mạnh chuyển đổi số trong thương mại, dịch vụ khu vực nông thôn và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thương mại nông thôn.
Theo hướng dẫn triển khai, các hoạt động được chú trọng gồm kết nối cung - cầu giữa nhà sản xuất, hợp tác xã với hệ thống phân phối; hỗ trợ chủ thể đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu, gian hàng số; kết hợp các phương thức phân phối trực tiếp và trực tuyến; tập huấn kỹ năng kinh doanh trên nền tảng số, chuyển đổi số, thương mại điện tử cho doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh tại khu vực nông thôn. Các hình thức livestream hỗ trợ tiêu thụ nông sản cũng được xác định là một trong những giải pháp mở rộng kênh tiếp cận người tiêu dùng.
Từ thực tế của Hợp tác xã Hoa Ban trắng có thể thấy, thương mại điện tử và chuyển đổi số đang mở thêm cơ hội để những sản phẩm đặc trưng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số vượt khỏi phạm vi địa phương. Việc kết hợp giữa sản phẩm OCOP, câu chuyện văn hóa bản địa, truy xuất nguồn gốc và các kênh phân phối hiện đại giúp sản phẩm truyền thống có thêm điều kiện tiếp cận thị trường rộng lớn, qua đó tạo sinh kế và việc làm bền vững cho người dân.
Bà Sìn Thị Ngoan, thành viên tích cực của Hợp tác xã Hoa Ban trắng cho biết, nếu như trước đây bánh khẩu xén, chí chọp chỉ được làm trong các dịp lễ, Tết thì từ khi tham gia Hợp tác xã, các thành viên đều có thể làm bánh quanh năm. Việc làm bánh không chỉ giúp chị em phụ nữ nơi đây có thêm thu nhập, nâng cao đời sống mà còn góp phần quảng bá món ăn truyền thống của người Thái trắng Mường Lay đến đông đảo khách hàng trong và ngoài nước.
*Khởi nghiệp từ ký ức và bản sắc dân tộc
Lò Chúc Chi sinh năm 2003, là người dân tộc Thái ở phường Mường Lay, tỉnh Điện Biên. Mường Lay nằm bên lòng hồ thủy điện Sơn La thơ mộng, nơi có đông đồng bào Thái trắng sinh sống. Từ bao đời nay, cùng với nhà sàn, trang phục truyền thống và các điệu xòe, bánh khẩu xén, chí chọp đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, ẩm thực của người Thái trắng nơi đây.
Bánh khẩu xén, chí chọp thường được làm từ khoảng tháng 10 đến tháng 12 âm lịch để phục vụ nhu cầu Tết. Khi Xuân về, khắp các bản của Mường Lay lại rộn ràng tiếng chày giã bột, các bà, các chị quây quần cùng nhau làm bánh. Với người Thái trắng, trong mâm cỗ ngày Tết, bánh khẩu xén và chí chọp là những món không thể thiếu, tượng trưng cho sự đủ đầy, sung túc.
Bánh khẩu xén được làm từ gạo nếp hoặc sắn. Sau khi xay thành bột, nguyên liệu được ngâm ủ vài tiếng cho mềm rồi đưa vào chõ đồ. Khi bột chín, người làm bánh cho thêm vừng, trứng gà ta, đường hoặc muối rồi đưa vào cối giã nhuyễn, sau đó dùng con lăn dàn bánh thành miếng mỏng, phơi cho se lại, cắt thành các hình tùy thích rồi hong gió hoặc phơi trong nắng nhẹ.
Khẩu xén Mường Lay thường có bốn màu chủ đạo là trắng, đỏ, vàng và tím, tạo nên vẻ bắt mắt. Bánh chí chọp được làm từ gạo nếp, đồ thành xôi. Khi xôi nguội, người làm bánh cán mỏng, phơi khô rồi đem rán. Bánh chí chọp thường có ba màu chính là trắng, tím và cam, được tạo từ những nguyên liệu tự nhiên như gấc và lá nếp.
Từ nhỏ, Lò Chúc Chi đã được mẹ và bà nội dạy làm bánh khẩu xén, chí chọp. Mùi thơm của nếp nương, bột sắn, trứng gà, gấc, cẩm tím… trở thành một phần ký ức tuổi thơ của cô.
Lớn lên, chứng kiến nhiều chị em trong bản không có việc làm ổn định, thu nhập bấp bênh, cuộc sống còn nhiều khó khăn, trong khi họ đều có tay nghề làm bánh khẩu xén, chí chọp rất khéo léo, Chi nảy ra ý tưởng xây dựng thương hiệu cho những đặc sản của địa phương, qua đó tạo thêm việc làm ổn định cho chị em trong thời gian nông nhàn.
Năm 2022, với số vốn hơn 100 triệu đồng được gia đình hỗ trợ, Lò Chúc Chi bắt đầu khởi nghiệp với ba dòng sản phẩm chính gồm bánh khẩu xén sắn, khẩu xén gạo và chí chọp.
Theo Chi, để khởi nghiệp thành công không thể chỉ dựa vào đam mê mà còn cần trang bị kiến thức, kỹ năng và hiểu biết sâu sắc về thị trường. Vì vậy, cô tích cực tham gia các cuộc thi khởi nghiệp với mong muốn học hỏi thêm kiến thức, mở rộng mối quan hệ, tìm hiểu thị trường và tích lũy kinh nghiệm cho hành trình lập nghiệp.
Năm 2023, tại Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp phát huy tài nguyên bản địa năm 2023” do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức, ý tưởng khởi nghiệp “Lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc qua sản phẩm bánh khẩu xén, khẩu chí chọp” của Chi được Ban Tổ chức đánh giá cao, đạt giải Ba cấp vùng và giải Khuyến khích toàn quốc.
“Đây là nguồn động lực rất lớn, giúp tôi tự tin hơn và càng quyết tâm phát triển mô hình khởi nghiệp gắn với bản sắc văn hóa dân tộc”, Chi chia sẻ.
Cũng trong thời gian đó, Chi mạnh dạn thành lập Hợp tác xã Hoa Ban trắng, quy tụ nhiều chị em phụ nữ dân tộc Thái tại địa phương cùng sản xuất bánh khẩu xén, chí chọp. Thời gian đầu, Hợp tác xã do Chi làm Giám đốc tạo việc làm ổn định cho 6 hội viên, với thu nhập từ 4 đến 5 triệu đồng/người/tháng.
Để chủ động nguồn nguyên liệu và tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, Chi xây dựng mô hình liên kết sản xuất với hơn 33 hộ gia đình khác tại địa phương.
*Bảo tồn di sản bằng cách tạo giá trị mới
Hành trình đưa bánh khẩu xén, chí chọp trở thành sản phẩm OCOP 3 sao cho thấy việc bảo tồn di sản không chỉ dừng ở lưu giữ cách làm truyền thống, mà còn có thể gắn với đổi mới phương thức sản xuất, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và tạo sinh kế cho cộng đồng.
Với những kết quả đã đạt được, Lò Chúc Chi đã nhận nhiều Bằng khen, Giấy khen của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, UBND tỉnh Điện Biên và UBND phường Mường Lay.
Đặc biệt, năm 2025, Lò Chúc Chi là một trong 36 gương thanh niên dân tộc thiểu số tiêu biểu được Trung ương Đoàn tuyên dương, khen thưởng.
Nhận xét về Lò Chúc Chi, Chủ tịch UBND phường Mường Lay Nguyễn Đạt Long khẳng định đây là cô gái giàu nghị lực, dám nghĩ, dám làm. Không chỉ là niềm tự hào của địa phương, Chi còn là nguồn cảm hứng để khích lệ thế hệ trẻ tiếp tục phấn đấu, khẳng định mình và đóng góp ngày càng nhiều hơn cho cộng đồng, cho đất nước.
Từ những chiếc bánh gắn với mâm cỗ Tết của người Thái trắng đến sản phẩm OCOP có mã QR, được quảng bá trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các hội chợ nông sản, hành trình của Lò Chúc Chi cho thấy sức sống mới của di sản khi được người trẻ tiếp nối bằng tư duy thị trường và công nghệ. Đó cũng là cách để những giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao./.
