Cộng đồng người Thu Lao ở Sín Chéng chỉ có hơn 1.000 người, song hầu như phụ nữ nơi đây đều biết dệt vải và tự hào về nghề thủ công truyền thống của dân tộc.
Cứ mỗi độ thu về, trước hiên nhà của người Thu Lao ở xã Sín Chéng tỉnh Lào Cai lại trở nên nhộn nhịp. Các bà, các mẹ tụ họp kéo bông, kéo sợi, dệt vải, chuẩn bị may trang phục ngày Tết. Cộng đồng người Thu Lao ở Sín Chéng chỉ có hơn 1.000 người, song hầu như phụ nữ nơi đây đều biết dệt vải và tự hào, trân trọng nghề thủ công truyền thống của dân tộc.
*Bền bỉ giữ nghề truyền thống
Cộng đồng người Thu Lao ở Việt Nam chỉ sinh sống duy nhất tại tỉnh Lào Cai, thuộc vùng thượng nguồn sông Chảy ở các xã Mường Khương, Pha Long, Sín Chéng... Mặc dù dân số ít, đồng bào Thu Lao vẫn chú trọng gìn giữ, phát huy nghề thủ công truyền thống như dệt vải, may trang phục để sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày và các hoạt động tín ngưỡng, tâm linh, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.
Dù cầu kỳ và mất nhiều thời gian, hầu như nhà nào ở thôn Sán Trá cũng có một mảnh nương trồng bông. Năm nào người phụ nữ Thu Lao cũng dành thời gian sau mùa vụ để làm và hướng dẫn con cháu giữ nghề truyền thống, anh Lìu Xuân Thương, Trưởng thôn Sán Trá cho hay.
Để tạo ra một bộ trang phục, người phụ nữ Thu Lao phải trải qua nhiều công đoạn, tốn nhiều thời gian và công sức. Người Thu Lao trồng bông vào khoảng tháng 2, sau Tết Nguyên đán. Đến tháng 8, khi bông chín rải rác thì thu hoạch, phơi khô; tháng 9 - 10, sau khi thu hoạch mùa màng, phụ nữ Thu Lao cán bông, tách hạt, bật và đánh tơi bông, quấn thành các con bông dài. Tiếp đó, họ nối sợi, quay thành các ống suốt để đưa vào con thoi dệt vải. Vải dệt xong được nhuộm, cắt, khâu thành váy, áo, khăn.
Chị Tráng Thị Thương, thôn Sán Trá chia sẻ, sản phẩm nghề dệt gắn liền với các mốc quan trọng trong chu kỳ đời người, từ tã, địu, mũ cho trẻ sơ sinh đến y phục cưới, y phục tang. Vì vậy, nghề dệt không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn liên quan đến các vấn đề tâm linh, tín ngưỡng.
Trang phục người Thu Lao lấy màu chàm đen làm chủ đạo, điểm xuyết họa tiết, hoa văn ở hai đầu gấu tay áo và dây thắt lưng. Váy phụ nữ Thu Lao là miếng vải chàm đen rộng khoảng một sải tay, dài đến trên mắt cá chân. Cạp váy rộng 10 cm, may bằng vải cùng chất liệu, cùng màu và không có dải rút; riêng gấu váy được đáp một miếng vải khác màu rộng khoảng 15 cm ở bên trong.
Đặc biệt, trang phục phụ nữ Thu Lao không thể thiếu xà cạp, được may bằng vải bông nhuộm chàm đen, hình tam giác, một đầu rộng từ 8 - 12 cm, đầu kia khoảng 1 - 2 cm. Đầu nhỏ nối với sợi dây rộng khoảng 1 cm, dài từ 45 - 60 cm, cũng bằng vải chàm đen. Theo chị Tráng Thị Thương, xà cạp được dùng để cuốn quanh bắp chân, giữ cho bắp chân thon, đẹp, bảo vệ đôi chân khi đi bộ, leo núi, hạn chế bị gai cào, côn trùng, rắn cắn.
*Gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Theo ông Hà Văn Thắng, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai, trang phục sử dụng trong các nghi lễ của người Thu Lao nhìn chung vẫn là trang phục thường ngày, nhưng có sự khác biệt tùy từng nghi lễ và đối tượng. Trong ngày cưới, cô dâu ngoài mặc trang phục mới còn trùm khăn hồng điều kín đầu, chỉ để lộ cặp mắt và sống mũi, đi hài vải, cầm ô che đầu. Trong tang lễ, tang quyến đeo khăn tang trắng bằng vải bông không nhuộm, có thể thắt gọn trên đầu hoặc buộc múi phía sau để hai đầu khăn rủ xuống lưng.
Trong các dịp lễ, Tết, cưới xin, trang phục người Thu Lao mang sắc thái riêng, phản ánh quan niệm thẩm mỹ dân gian, tín ngưỡng, đạo đức, ước mơ và khát vọng của cộng đồng.
Chủ tịch UBND xã Sín Chéng Viên Đình Hiệp cho biết, năm 2024, “Nghề dệt của người Thu Lao” được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc này góp phần tạo thuận lợi cho công tác vận động người dân bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc, đồng thời khơi dậy niềm tự hào dân tộc, sự trân trọng đối với nghề thủ công truyền thống đã gắn bó với cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Tại lễ hội “Mùa vàng Sín Chéng – Âm vang điệu Khèn”, nhiều du khách ở phương xa bày tỏ sự thích thú khi được trực tiếp trải nghiệm các công đoạn trong nghề dệt của đồng bào Thu Lao.
Chị Kiều Minh Loan, du khách đến từ thành phố Hải Phòng, thích thú khi tận mắt thấy cây bông, trải nghiệm thu hái bông, tách hạt, quay sợi... Qua đó, chị càng hiểu, trân trọng công sức lao động và yêu nét văn hóa độc đáo, giàu bản sắc của đồng bào vùng cao.
Thời gian tới, địa phương sẽ tổ chức truyền dạy kỹ năng may, thêu y phục truyền thống của người Thu Lao để phát triển thành sản phẩm du lịch; tạo không gian cho nghệ nhân, cá nhân thực hành di sản văn hóa trong cộng đồng thông qua bảo tồn lễ, Tết, hội, phong tục tập quán truyền thống, nghệ thuật dân gian và trò chơi truyền thống. Lào Cai sẽ hỗ trợ cộng đồng tham gia giáo dục về giá trị văn hóa dân tộc, đào tạo người truyền dạy, nghệ nhân dân gian, khuyến khích người dân duy trì nếp sống truyền thống và hỗ trợ sinh kế thông qua du lịch cộng đồng, sản phẩm.
Theo Đề án “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, con người Lào Cai đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển giai đoạn 2026 - 2030”, Lào Cai xác định khơi dậy niềm tự hào dân tộc, lòng tin tưởng, phấn khởi trong nhân dân các dân tộc, tạo dựng cơ sở vững chắc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm nền tảng tinh thần, động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước./.
