Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thông qua việc chủ động hoàn thiện thể chế, thực thi các cam kết quốc tế và hiện đại hóa hệ thống quản lý.
Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thông qua việc chủ động hoàn thiện thể chế, thực thi các cam kết quốc tế và hiện đại hóa hệ thống quản lý. Những chuyển biến tích cực về khung pháp lý, thủ tục hành chính và mức độ tham gia của doanh nghiệp cho thấy hệ thống sở hữu trí tuệ trong nước ngày càng tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới không chỉ dừng ở bảo hộ quyền mà còn phải thúc đẩy khai thác, thương mại hóa tài sản trí tuệ, biến nguồn lực tri thức thành giá trị kinh tế.
*Chủ động hội nhập, tiệm cận chuẩn mực quốc tế
Trong khuôn khổ Kỳ họp thường niên Đại hội đồng thành viên Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) lần thứ 68 vừa qua, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đánh giá cao vai trò và những sáng kiến của WIPO đối với sự phát triển của hệ thống sở hữu trí tuệ toàn cầu, nhất là trong nâng cao năng lực quản lý nhà nước, hỗ trợ doanh nghiệp, đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ.
Khẳng định trách nhiệm của Việt Nam đối với hệ thống sở hữu trí tuệ quốc tế, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Việt Nam có tốc độ hội nhập nhanh, chủ động thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ quốc tế theo những điều ước đa phương và song phương mà Việt Nam là thành viên. Qua đó, Việt Nam cùng các quốc gia thúc đẩy xây dựng hệ thống sở hữu trí tuệ toàn cầu hiện đại, hiệu quả, phục vụ đổi mới sáng tạo và phát triển chung.
Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một trụ cột quan trọng của nền kinh tế tri thức. So với nhiều quốc gia trong khu vực, Việt Nam có tốc độ hội nhập nhanh, khung pháp lý tương đối cởi mở và chủ động tiếp cận các chuẩn mực cao.
Điểm đáng chú ý là sự tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp Việt Nam vào hệ thống sở hữu trí tuệ, nhất là trong lĩnh vực nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp. Điều này cho thấy nhận thức về sở hữu trí tuệ đã có sự chuyển biến, không còn giới hạn ở khía cạnh pháp lý mà ngày càng gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Quá trình hội nhập được thể hiện qua việc Việt Nam tham gia và thực thi các điều ước quốc tế, các hiệp định thương mại tự do có tiêu chuẩn cao về sở hữu trí tuệ. Hệ thống pháp luật trong nước được xây dựng trên nền tảng các chuẩn mực quốc tế, trong đó có Hiệp định TRIPS về các khía cạnh thương mại liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời tiếp tục được nâng chuẩn thông qua các hiệp định thương mại thế hệ mới như Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP).
Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, Việt Nam cũng tích cực tham gia các cơ chế hợp tác đa phương như WIPO, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), ASEAN, Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC); mở rộng hợp tác kỹ thuật, chia sẻ dữ liệu, đào tạo và nâng cao năng lực. Việc cải cách thủ tục, đẩy mạnh chuyển đổi số và rút ngắn thời gian xử lý đơn cũng góp phần nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp trong xác lập, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
*Đưa tài sản trí tuệ trở thành nguồn lực phát triển kinh tế
Theo Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Nguyễn Hoàng Giang, vị thế sở hữu trí tuệ của một quốc gia không chỉ được phản ánh qua số lượng đơn đăng ký hay thứ hạng trên các bảng xếp hạng quốc tế, mà quan trọng hơn là khả năng khai thác tài sản trí tuệ để tạo ra giá trị. Theo hướng tiếp cận này, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 thể hiện bước chuyển đáng chú ý trong tư duy quản lý, từ tập trung bảo hộ quyền sang chú trọng khai thác, thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ như một loại tài sản có giá trị kinh tế.
Những cải cách về thể chế vì vậy không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập mà còn hướng tới đưa sở hữu trí tuệ tham gia sâu hơn vào dòng chảy của thị trường và hoạt động đầu tư. Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn xây dựng hệ thống để hội nhập sang vận hành hệ thống để cạnh tranh, trong đó tài sản trí tuệ phải thực sự trở thành nguồn lực phục vụ sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, hoạt động hợp tác quốc tế trong thời gian tới cần gắn chặt hơn với nhu cầu thực tiễn, tập trung vào đào tạo nhân lực, nâng cao chất lượng thẩm định và hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam sử dụng hiệu quả các công cụ sở hữu trí tuệ trong nước cũng như trên thị trường quốc tế.
Về phía cơ quan quản lý, Cục Sở hữu trí tuệ xác định tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách nhằm nâng cao chất lượng và độ tin cậy của hệ thống theo hướng tiệm cận chuẩn mực, thông lệ quốc tế. Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi số, hiện đại hóa toàn diện các khâu từ tiếp nhận đơn, tra cứu, công bố đến thẩm định; chú trọng cả những lĩnh vực công nghệ mới và các đối tượng sở hữu trí tuệ phi truyền thống. Qua đó, nâng cao hiệu quả xử lý đơn đăng ký xác lập quyền, tăng cường khả năng kết nối với các hệ thống quốc tế, nhất là những nền tảng do WIPO điều phối.
Các chuyên gia cũng cho rằng, hệ thống sở hữu trí tuệ cần gắn kết chặt chẽ hơn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong đó, việc cung cấp dữ liệu sở hữu công nghiệp, thông tin về xu hướng công nghệ và các cơ chế hỗ trợ xác lập, quản trị quyền sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong nghiên cứu, phát triển và kinh doanh.
Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp chuyển từ tư duy đăng ký quyền nhằm bảo vệ sản phẩm sang quản trị tài sản trí tuệ một cách chiến lược, coi đây là nguồn lực quan trọng để nâng cao giá trị thương hiệu, thu hút đầu tư và mở rộng thị trường. Khi tài sản trí tuệ được khai thác hiệu quả, những kết quả nghiên cứu, sáng chế và ý tưởng đổi mới sáng tạo mới có thể chuyển hóa thành giá trị thực chất, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia./.
