Việc tăng cường hợp tác quốc tế, kết nối dữ liệu quan trắc khu vực và xây dựng hệ thống giám sát thống nhất trong nước đang giúp Việt Nam nâng cao khả năng chủ động phát hiện, cảnh báo và ứng phó với các nguy cơ phóng xạ.
Cùng với việc mở rộng nghiên cứu và ứng dụng năng lượng nguyên tử, yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ, hạt nhân ngày càng trở nên cấp thiết. Việc tăng cường hợp tác quốc tế, kết nối dữ liệu quan trắc khu vực và xây dựng hệ thống giám sát thống nhất trong nước đang giúp Việt Nam nâng cao khả năng chủ động phát hiện, cảnh báo và ứng phó với các nguy cơ phóng xạ, bảo vệ sức khỏe người dân, môi trường và an ninh quốc gia.
*Phát huy hiệu quả hợp tác quốc tế
Trong khuôn khổ hợp tác của Mạng lưới các cơ quan pháp quy về năng lượng nguyên tử khu vực ASEAN (ASEANTOM), dự án "Thiết lập mạng quan trắc cảnh báo sớm bức xạ và kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN" do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ đã góp phần tăng cường năng lực giám sát phóng xạ môi trường tại các quốc gia thành viên.
Mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ (EWRMN) cùng kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN (ASEAN-RDEP) được xây dựng nhằm phát hiện những biến động bất thường về mức bức xạ hoặc sự xuất hiện của chất phóng xạ trong môi trường, qua đó kịp thời chia sẻ thông tin, hỗ trợ các nước thành viên đánh giá tình hình và triển khai biện pháp ứng phó khi cần thiết.
Dự án được triển khai tại 7 quốc gia gồm Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Thái Lan và Việt Nam. Tại Việt Nam, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ) chủ trì thực hiện, với 41 trạm quan trắc trực tuyến được thiết lập tại các khu vực trọng điểm trên cả nước.
Trung tâm điều hành mạng lưới đặt tại Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân ở Hà Nội, có khả năng tiếp nhận, lưu trữ, xử lý và hiển thị dữ liệu trực tuyến 24/7 từ các trạm quan trắc. Đáng chú ý, dữ liệu quan trắc của Việt Nam đã được kết nối, chia sẻ với kênh ASEAN-RDEP đặt tại Thái Lan, đồng thời sẵn sàng chuyển tiếp tới hệ thống IRMIS của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).
Việc kết nối này giúp Việt Nam không chỉ nâng cao khả năng theo dõi diễn biến phóng xạ trong nước mà còn có thêm nguồn thông tin để nhận diện, đánh giá những nguy cơ có thể phát sinh từ bên ngoài lãnh thổ. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh các sự cố bức xạ, hạt nhân có thể gây ảnh hưởng xuyên biên giới, đòi hỏi sự phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các quốc gia.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh, an toàn bức xạ và hạt nhân luôn là ưu tiên hàng đầu của Việt Nam trong quá trình phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Việc đưa mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ vào hoạt động góp phần nâng cao năng lực kỹ thuật, giúp cơ quan chức năng nhanh chóng đánh giá tình hình và tổ chức ứng phó hiệu quả khi xảy ra sự cố, đồng thời đóng góp vào việc xây dựng hệ thống an ninh, an toàn hạt nhân vững chắc trong khu vực ASEAN.
Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier cũng đánh giá dự án có ý nghĩa thiết thực trong việc hình thành mạng lưới quốc gia về quan trắc phóng xạ môi trường và cảnh báo sớm, hỗ trợ phát hiện các sự cố bất thường trong nước cũng như những nguy cơ xuyên biên giới. EU khẳng định tiếp tục hợp tác với Việt Nam trong các lĩnh vực chuyển đổi năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo, bảo đảm an toàn hạt nhân và giảm thiểu rủi ro liên quan đến hóa học, sinh học, phóng xạ và hạt nhân.
Những kết quả từ dự án hợp tác khu vực không chỉ nâng cao năng lực kỹ thuật và khả năng kết nối dữ liệu mà còn tạo tiền đề quan trọng để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện hệ thống quan trắc, cảnh báo phóng xạ trên phạm vi cả nước.
*Hoàn thiện hệ thống giám sát phóng xạ quốc gia
Cùng với việc tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế, Việt Nam đang triển khai xây dựng hệ thống quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường có tính thống nhất, đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 710/QĐ-TTg về việc thành lập Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia, nhằm tăng cường năng lực theo dõi, giám sát và cảnh báo các yếu tố phóng xạ trong môi trường.
Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam Trần Chí Thành cho rằng, việc hình thành Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia không chỉ đáp ứng yêu cầu phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử mà còn tạo nền tảng nâng cao năng lực giám sát môi trường phóng xạ, chủ động phát hiện và xử lý các nguy cơ. Đây cũng là công cụ quan trọng góp phần bảo vệ sức khỏe người dân và bảo đảm an ninh quốc gia trước những rủi ro bức xạ tiềm ẩn.
Theo định hướng, mạng lưới được tổ chức thống nhất trong phạm vi cả nước, thực hiện nhiệm vụ theo dõi thường xuyên, phát hiện kịp thời những diễn biến bất thường về phóng xạ trên lãnh thổ Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng phục vụ yêu cầu quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử, đáp ứng nhiệm vụ phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong tình hình mới.
Mạng lưới có nhiệm vụ cung cấp thông tin, dữ liệu phục vụ cảnh báo sớm và ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân, phòng thủ dân sự và bảo đảm an ninh hạt nhân. Bên cạnh việc giám sát các nguồn phóng xạ trong nước, hệ thống còn theo dõi, đánh giá khả năng tác động đến Việt Nam từ các cơ sở bức xạ, cơ sở hạt nhân ngoài lãnh thổ.
Một yêu cầu quan trọng là dữ liệu quan trắc phải được quản lý, chia sẻ trên nền tảng số quốc gia, phục vụ công tác quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử và các lĩnh vực liên quan. Mạng lưới cũng được định hướng tích hợp với cơ sở dữ liệu quốc gia về môi trường, góp phần hình thành hệ thống thông tin đồng bộ, hỗ trợ công tác giám sát và điều hành.
Việc tổ chức mạng lưới theo nguyên tắc phối hợp, liên thông và chia sẻ dữ liệu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi thông tin từ các điểm quan trắc được tập hợp, xử lý và phân tích thống nhất, cơ quan chức năng có thể nhận diện sớm những biến động bất thường, đánh giá phạm vi ảnh hưởng và chủ động xây dựng phương án ứng phó phù hợp. Qua đó, hạn chế nguy cơ bị động khi xảy ra sự cố, nhất là những tình huống có khả năng tác động trên diện rộng.
Trong bối cảnh Việt Nam từng bước mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, xây dựng và vận hành hiệu quả hệ thống quan trắc, cảnh báo phóng xạ có ý nghĩa ngày càng thiết thực. Sự kết hợp giữa năng lực giám sát trong nước, kết nối dữ liệu quốc tế và cơ chế phối hợp liên ngành sẽ góp phần nâng cao khả năng phòng ngừa, ứng phó sự cố, bảo đảm việc ứng dụng năng lượng nguyên tử được thực hiện an toàn, hiệu quả và bền vững./.
