Phát triển giáo dục đại học trong kỷ nguyên AI: Không để công nghệ thay thế tư duy
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với giáo dục đại học.
Trước xu thế này, Đại học Quốc gia Hà Nội xác định nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo là một trong những hướng ưu tiên, qua đó góp phần cụ thể hóa các nhiệm vụ của Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
*Chuyển đổi giáo dục là yêu cầu tất yếu
Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy nhấn mạnh, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học, mở ra cơ hội cá nhân hóa việc học, nâng cao chất lượng đào tạo và thúc đẩy khám phá tri thức mới.
Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra nhiều thách thức liên quan đến độ tin cậy của thông tin, liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu và nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ. Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng có khả năng đảm nhiệm nhiều công việc trí tuệ, giáo dục cần chuyển trọng tâm từ truyền thụ, ghi nhớ kiến thức sang phát triển tư duy độc lập, năng lực phản biện, sáng tạo và giải quyết vấn đề của người học.
“Chuyển đổi giáo dục vì thế đã trở thành yêu cầu tất yếu, không chỉ là đưa trí tuệ nhân tạo vào giảng đường mà còn phải đổi mới căn bản cách thức dạy, học và nghiên cứu, phát huy thế mạnh của công nghệ trong khi con người vẫn giữ vai trò chủ động, sáng tạo”, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định.
Định hướng này cũng cho thấy sự gắn kết giữa đổi mới giáo dục đại học với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng để phát triển đất nước. Việc đưa trí tuệ nhân tạo vào hoạt động đào tạo, nghiên cứu và quản trị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ sở giáo dục, góp phần hình thành nguồn nhân lực có năng lực làm chủ công nghệ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Theo Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy, từ khóa tuyển sinh năm 2025, Đại học Quốc gia đã đưa học phần “Nhập môn công nghệ số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo” thành học phần bắt buộc đối với sinh viên đại học chính quy ở tất cả các khối ngành, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng học liệu, đổi mới phương pháp giảng dạy và cá nhân hóa học tập.
Phát huy lợi thế đa ngành, đa lĩnh vực, Đại học Quốc gia thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng AI trong y tế, giáo dục, khoa học xã hội, nhân văn và nhiều lĩnh vực khác. Bên cạnh đó, Đại học Quốc gia chú trọng nghiên cứu các vấn đề đạo đức, pháp lý và sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm; đẩy mạnh quản trị dựa trên dữ liệu, từng bước phát triển khu đô thị đại học Hòa Lạc theo mô hình đại học thông minh.
Những hoạt động này hướng tới mục tiêu xây dựng Đại học Quốc gia trở thành đại học nghiên cứu tinh hoa, thuộc nhóm 100 đại học hàng đầu châu Á vào năm 2030, đồng thời khẳng định vai trò của một trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.
*Lấy con người làm trung tâm
Trước yêu cầu tái định hình mô hình đại học trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sự phân công giữa con người và máy móc trong hoạt động nhận thức, Giáo sư Lý Lộ Minh, Giám đốc Đại học Thanh Hoa cho rằng, khi trí tuệ nhân tạo có thể giải thích kiến thức, giải quyết những bài toán phức tạp và hỗ trợ nghiên cứu, giá trị của con người ngày càng thể hiện ở khả năng đặt câu hỏi, tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin và đưa ra những phán đoán có trách nhiệm.
Sự chuyển dịch này đòi hỏi các trường đại học đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá, chuyển trọng tâm từ tiếp nhận tri thức sang phát triển tư duy độc lập, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của người học.
Hiện nay, Đại học Thanh Hoa đã triển khai thúc đẩy sáng kiến phát triển hệ sinh thái toàn cầu về các khóa học trí tuệ nhân tạo mở, đa ngôn ngữ, có tính tương tác và cá nhân hóa, nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao.
Ông Tshilidzi Marwala, Phó Tổng thư ký Liên Hợp Quốc kiêm Hiệu trưởng Trường Đại học Liên Hợp Quốc nhận định, trí tuệ nhân tạo có tiềm năng cá nhân hóa trải nghiệm học tập, hỗ trợ nhà giáo và mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, kể cả ở những khu vực còn nhiều khó khăn. Tuy nhiên, nếu thiếu các chính sách và hành động phù hợp, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra khoảng cách số mới, làm gia tăng những bất bình đẳng vốn có.
Trong khi đó, ông Trần Quần, Trợ lý Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách Giáo dục nhấn mạnh trách nhiệm của các trường đại học trong việc bảo vệ tính chủ động của con người, phát triển tư duy phản biện và năng lực phán đoán độc lập. Theo quan điểm của UNESCO, quyền được giáo dục và lợi ích công cộng phải tiếp tục giữ vị trí trung tâm khi trí tuệ nhân tạo được ứng dụng ngày càng sâu rộng, đồng thời cần bảo đảm quyền lợi của người học, nhà giáo và sự công bằng trong tiếp cận công nghệ.
Báo cáo “Những khả năng vô hạn: Phát triển kỹ thuật số trong giáo dục đại học toàn cầu năm 2026” cùng Chỉ số Phát triển Kỹ thuật số trong Giáo dục Đại học toàn cầu năm 2026 đã dựa trên dữ liệu của 101 quốc gia, đánh giá chuyển đổi số giáo dục đại học trên bốn phương diện: giáo dục và phát triển người học, đổi mới mô hình đại học, quản trị số và các điều kiện hỗ trợ.
Trong đó, chỉ số năm 2026 bổ sung nội dung đánh giá mức độ tích hợp các tác nhân trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, phản ánh xu hướng chuyển từ số hóa giáo dục sang phát triển những mô hình giáo dục thông minh. Theo kết quả được công bố, Việt Nam nằm trong nhóm 44 quốc gia đạt mức điểm từ 50 đến 70.
Cùng với đổi mới trong nước, Đại học Quốc gia Hà Nội xác định hợp tác quốc tế là một trong những giải pháp quan trọng để tiếp cận tri thức, chia sẻ nguồn lực và thúc đẩy ứng dụng công nghệ mới trong giáo dục đại học.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo làm thay đổi sâu sắc phương thức dạy và học, giáo dục cần tiếp tục gìn giữ những giá trị cốt lõi của quá trình học tập, đặc biệt là sự nỗ lực tư duy, khả năng kết nối xã hội và tính tự chủ của người học. Công nghệ cần hỗ trợ người học chủ động khám phá, phát triển năng lực nhận thức thay vì thay thế quá trình tư duy. Hiệu quả giáo dục số phải được đánh giá bằng sự tiến bộ thực chất của người học, không chỉ dựa trên các chỉ số sử dụng công nghệ.
Trong thời gian tới, Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ tiếp tục phối hợp với các đối tác quốc tế phát triển khóa học trực tuyến bằng tiếng Việt và tiếng Anh, thử nghiệm mô hình lớp học kết hợp xuyên biên giới, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, đánh giá và phát triển đội ngũ giáo viên.
Việc chuyển hóa các sáng kiến, kết quả nghiên cứu và tiến bộ công nghệ thành những chương trình hợp tác có mục tiêu, sản phẩm và lộ trình cụ thể sẽ góp phần đưa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW vào thực tiễn, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia./.
